hamdi nuhiju | 31 Mar 21:43 2007
Picon

ALEKSANDRIA DHE BIBLIOTHECA ALEXANDRINA , Behxhet Jashari

 
 
 
ALEKSANDRIA DHE BIBLIOTHECA ALEXANDRINA TD>
Shkruar nga Behxhet Jashari   


Behxhet Jashari

Pak janë ato qytete në botë që kanë një histori me përplot sfida dhe peripeci ashtu siç është Aleksandria në Egjipt. Ky qytet i bukur në brigjet veriore të Detit Mesdhe është i themeluar në vitin 331 p.e.r. nga Aleksandri, i biri i Filipit (Leka i Madh).
Që nga koha e Aleksandrit të Madh, Ptolomejëve, Qesarit, Kleoptarës, Marko Antonios, shën Markut, e deri te Teofili i vitit 391 të erës së re, madje deri te gjenerali arab Amr Ibn Asi i vitit 641, françezi Napoleon Bonaparta, e shqipëtari Muhammed Aliu, Aleksandria do të përjetojë p eriudha nga më të ndryshmet.
Shumë më parë, para se të vijë Aleksandri në këtë qytet, Homeri në “Odisenë” e tij e përshkroi këtë qytet me entuziazëm të madh, veçanërisht kur flet për ishullin Faros, që sot e quajnë Ras et-Tin.
Aleksandri i Madh, i biri i Filipit dhe i nënës Olimpia, “e cila ishte një princeshë e Epirit, me të njëjtin gjak të shqiptarëve të sotëm”, ishte një entuziast mjaft i shkathtë. Gjatë moshës rinore të tij u tregua tepër i suksesshëm në detyra dhe prova të ndryshme luftarake. Të birit të tij Aleksandrit, Filipi ia mundësoi edukimin më të mirë të kohës. Kështu pra, me qëllim që ta orientojë dhe ta edukojë në frymën e kulturës helenike, ai për mësues ia zgjodhi Aristotelin. Ky e mësoi Aleksandrin për dashurinë ndaj jetës, artit, poezisë, si dhe ia mësoi edhe parimet e filozofisë. Pa dyshim, Aristoteli (në cilësinë e mësuesit) pati një ndikim shumë të fuqishëm në arsimimin dhe ngritjen e personalitetit të Aleksandrit.


 
Jo vetëm kjo, por Aleksandri ishte edhe ithtarë i vërtetë i leximit. Ai vazhdimisht gjente kohë edhe për të lexuar. Lexoi mjaft libra, siç ishin veprat historike të Herodit, Ksenofonit dhe Filistit. Ai nuk i la pa i lexuar edhe veprat e Talestit, Filoksenit, si dhe ato të Es’hilit, Sofokleut dhe Euripidit. Plutarku thotë: “Aleksandri e dëshironte literaturën dhe leximin, madje kur ai - gjatë një ekspedite ushtarake - në një rast ishte gjetë në brendinë e Azisë, kishte urdhëruar që nga Aleksandria t’ia dërgojnë librat”. Aristoteli ishte ai që e frymëzoi nxënësin e vet me një dashuri të madhe ndaj poezisë greke, veçanërisht të Homerit. Nga të gjitha veprat e lexuara, veprat e Homerit për Aleksandrin ishin nga më të dashurat.
Kur babai i Aleksandrit vdiq, Aleksandri ishte djalosh njëzet vjeçar. Në këtë moshë iu desh që të merrte trashëgiminë e të atit, por edhe duhej të tregonte se është mjaft i aftë për ta ruajtur fronin.
Gjatë mbretërisë së tij, Aleksandri vazhdimisht pushtonte toka të reja. Ai tregoi të gjitha talentet e një strategu, të cilat do ta bënin pushtues të Azisë. Me strategjitë e tij efikase, Aleksandri së shpejti do ta pushtojë edhe Egjiptin. Madje, ashtu sikur grekët e Azisë së vogël, edhe egjiptasit shihnin tek Aleksandri një çlirimtar. Atëherë kur Aleksandri erdhi në Egjipt, pikërisht në qytetin Memfis, vendasit e pritën me gëzim të madh, sepse e urrenin sundimin e persianëve. Kjo ishte koha kur Leka i Madh kishte 25 vjet dhe periudha kur kishte filluar me ekspeditat e tij ushtarake në drejtim të Greqisë, Azisë së Vogël, Persisë, Indisë etj.
Pushtuesi i ri ishte ai i cili u tregua mjaft produktiv në zgjerimin e kulturës helene, si dhe në zhvillimin e vetëdijes intelektuale. Planet e tij ishin që të ndërtojë shumë qytete, tempuj, parqe, kanale për ujitje, si dhe objekte tjera gjigante, ku në çdo kënd do të vërehej kultura dhe qytetërimi helen... Ai kishte shprehur dëshirë të madhe që të the melojë një qytet madhështor i cili do ta mbante emrin e tij. Thuhet se, pasi që kishte shprehur dëshirë të themelojë edhe një qytet të madh në Mediteran (në brigjet e Mesdheut - në Egjiptin Verior, e që do ta mbante emrin e tij), në ëndërr iu kishte paraqitur mentori i tij shpirtëror Homeri. Ky ia kishte recituar disa pjesë nga Odiseja, pikërisht atë pjesë ku bëhet fjalë për “Menaleun i cili kërkon strehim në gadishullin Faros” .
Plutarku tregon se, pasi që Aleksandri ishte zgjuar nga gjumi, kishte shkuar në gadishullin Faros, që ishte pak më lartë se delta e Nilit, në vendin që quhej Kanopik... aty iu parafytyrua se ky vend - që është në formë të pjatës - është më adekuat për atë që dëshironte të ndërtojë. Ai me kujdes të veçantë e kishte studiuar vendin që gjendej në deltën e Nilit, e më pas urdhëroi që në këtë lokalitet të ngrihet një qytet, vend ky i cili ishte mjaft ideal, sepse aty gjendej edhe “qendra e Greqisë së Madhe”.
Kështu pra, Aleksandri, në konsultim me arkitektët dhe mjeshtërit që njiheshin në kohën e tij, vendosi që ta realizojë planin për ngritjen e një qyteti të madh në deltën e lumit Nil. Nga të gjitha ndërtimet (në shumë anë të botës) që ishin realizuar me urdhër të Aleksandrit të Madh, si duket Aleksandria do të bëhej qyteti më i rëndësishëm për mbretërinë e tij, si dhe për botën dhe kulturën helene në përgjithësi. Ai planifikoi që në këtë qytet të ndërtohen mjaft godina, siç ishin tempuj religjioz, biblioteka, kopshte të ndryshme etj.
Përgatitjet filluan. Aleksandri tuboi një grup arkitektë dhe këshilltarë të tij, ndër të cilët ishin Kleomeni nga Naukratisi, Dinokrati nga Rodosi, Krateri nga Olinti dhe Heroni nga Libia. Për përgatitjen e planit të qytetit të ri, personalisht Aleksandri i angazhoi arkitektët e njohur të kohës së tij, si Dinokratin nga Rodosi dhe Sostratin nga Kinida. Ai angazhoi edhe shumë njerëz tjerë për këtë projekt të madh (ngritjen e Aleksandrisë), të cilët u angazhuan në sfera të ndryshme përgatitore, ndërsa Kleomenin nga Naukratisi (i cili ishte edhe ministër i tij për financa në Egjipt), e detyroi për mbikëqyrje të punëve dhe për të siguruar fondet e duhura për ndërtimtari....
Pas këtij vendimi që zgjati disa ditë, Aleksandri u largua nga ky vend dhe kur më nuk u kthye, edhe pse qyteti e mori emrin Aleksandria. Pas vdekjes së tij, e kthyen në Aleksandri ku edhe e varrosën, ndërsa si datë historike për themelimin e qytetit llogaritet 7 prill 331 p.e.s..
Gjatë kohës së Aleksandrit, me këtë qytet administroi Kleomeni, i cili qytetin e bëri liman aktiv që kishte kapacitet për t’i plotësuar të gjitha nevojat e tregtisë ndërkombëtare me drith.
Duke ngritur një numër të madh vendbanimesh të vogla dhe të mëdha, që prej Aleksandrisë në deltën e lumit Nil në Mesdhe, e deri në Aleksandrinë buzë lumit Jaksartë, ai arriti që në botën antike të vendosë një varg qendrash të qytetërimit grek. Kultura helenike u zgjerua në mbarë Azinë e vogël, si dhe në Persi, në Afrikën Veriore etj. Natyrisht, merita për këtë i përshkruhej Aleksandrit, të birit të Filipit, e askujt tjetër. Aleksandria u bë qendër e helenizmit dhe njëkohësisht edhe qendër e rëndësishme ekonomike e asaj kohe.
Plani i qytetit ishte mjaft preciz. Rrugët e gjera gjashtë deri në dhjetë metra, sipas rëndësisë, gërshetoheshin njëra me tjetrën. Nga rrugët më të njohura të Aleksandrisë antike ishte “Via Canopica” që sot quhet El-Iskenderije.
Në çdo lagje kishte nga një shesh të madh publik, ku mund të hyhej pa ndonjë huti. Shtëpitë ishin të lidhura me një sistem ujësjellësish dhe kanalizimesh njëra me tjetrën. Ato ishin mjaft të përshtatshme dhe luksoze për jetë, ndërsa godinat e administratës dhe ato zyrtare me gjelbërimet përreth të jepnin të kuptosh se bëhet fjalë për një renditje të bukur urbanistike. Gimbergu për këtë renditje do të thotë se “të lë përshtypjen e madhështisë dhe humanizmit”. Porti i qytetit kishte tre basene me skela, te të cilët lidhesh in të gjitha llojet e anijeve.
Pas vdekjes së Aleksandrit të Madh (viti 323 p.e.s.), fronin e trashëgoi gjenerali i tij Ptolomeu, i biri i Lagosit, i cili në fron erdhi nga posti i guvernatorit të Egjiptit. Ky përfundimisht në vitin 320 p.e.s. e shpërnguli të gjithë administratën dhe rezidencën e tij nga Memfisi, që ishte kryeqendra e vjetër Egjiptase, në qytetin e ri që e emërtuan Alexandria. Vdekja e papritur e Aleksandrit shkaktoi përçarje në mbretërinë e tij. Fërkimet, që më në fund rezultuan me copëtim të mbretërisë, natyrisht ndodhën ndërmjet gjeneralëve dhe administratorëve të tij. Çdo njëri nga ata në viset ku administronte u vetëshpall si administrator absolut i provincës së tij.
Në vitin 306 p.e.s, i biri i Lagosit, Ptolomeu, në Egjipt themeloi dinastinë e tij e cila sundoi rreth tre shekuj.... Ptolomeu ishte ai i cili në Aleksandri ndërtoi edhe disa objekte tjera. Ndër godinat që u ngritën në këtë qytet të ri ishin edhe Heptastadiumi, tempulli pagan Serapi j, Kulla shndërritëse ose ndriçuesi i limanit të Farosit, etj.
Heptastadiumi ishte një urë lidhëse ndërmjet Farosit dhe bregut të qytetit që e ndan qytetin në pjesën perëndimore dhe lindore, ndërsa Farosi ishte një kullë e lartë prej 120 metrash të cilën e kishte projektuar arkitekti i njohur i asaj kohe Sostrati. Kulla shërbente si pikë orientimi për anijet të cilat në liman duhej të arrinin gjatë natës. Në majën e saj skllevërit mbanin ndezur një zjarr të madh gjatë natës, me qëllim që të duket në një largësi më shumë se pesëdhjetë kilometrash. Kulla e limanit Faros në Aleksandri konsiderohej si një nga shtatë çudirat më të mëdha të botës. Madje, në vitin 150 p.e.r. edhe poeti grek Antopatrosi nga Sidoni, pranë Farosit, në çudirat e botës i kishte radhitë edhe piramidën në Gizë, Kolosin në Rodos, mauzoleun në Halikarnas, tempullin e Artemidinit në Efes, Statunë e Zeusit në Olimp dhe kopshtet e Semiramidinit. Sot në vendin e kullës së Farosit ekziston kështjella monu mentale e Kajt Beut, në brendinë e së cilës gjendet xhamia më e vjetër e Aleksandrisë; madje në këtë kështjellë gjenden edhe dy muzeume. Kulla e lartë ndriçuese (Farosi) është rrënuar gjatë tërmeteve që ndodhën në vitet 956, 1323 dhe më pas edhe në vitin 1375.
Nga objektet që do të luanin një rol mjaft të rëndësishëm intelektual në Aleksandrinë helene, ishin edhe qendra për studim e njohur me emrin Mouseon (muze-akademi) dhe Biblioteka Mbretërore e Aleksandrisë.
Në anën Lindore të Aleksandrisë së vjetër ekzistonte një hyrje në qytet që quhej Dera e Diellit, ndërsa në pjesën perëndimore Dera e Hënës. Në lindje të Aleksandrisë u ngrit edhe një qytet tjetër i ri, i cili u quajt Nikopol, e që sot ai kuart quhet er-Ramël dhe konsiderohet si periferi e Aleksandrisë.
Sipas të dhënave, thuhet se ndërtimi i disa objekteve të qytetit, të cilat i kishte filluar Ptolomeu I, zgjati rreth njëzet vite. Ndërtimi i tyre përfundoi gjatë sundimit të të birit të tij, Ptolomej II Fil adelfiut (285-246 p.e.s.). Andaj edhe sipas traditës, meritat për zgjerimin dhe zbukurimin e qytetit më tepër i përshkruhen të birit (Ptolomej II Filadelfiut /285-246 p.e.s.), se sa babait Ptolomeu I.
Më vonë qyteti u pasurua edhe nga Evergeti i parë (246-221 p.e.s.), i cili ishte mbret nga dinastia ptolomeje. Ky e kishte meremetuar Serapeumin dhe atje e kishte vendosur aneksin e Bibliotekës së Madhe mbretërore. Serapeumi i ri dhe Biblioteka numëroheshin në ndërtesat më të mëdha të qytetit. Kështu pra, Aleksandria u bë qytet i njohur në mbarë Perandorinë Romake, e që më vonë (shek. IV) autori romak Amian Marcelini do të shkruajë se “Aleksandria është kurora e të gjitha qyteteve. Atë e zbukurojnë mjaft godina gjigante, për të cilat duhet ta falënderojmë arkitektin e njohur Dinokratin”.

Aleksandria arriti të bëhet qytet i cili do t’i tërheqë një numër të madh njerëzish të Mesdheut të atëhershëm, siç ishin grekët, arabët, hebrenjtë etj. Aleksandria u bë qyte t i madh ku filluan të zhvillohen edhe degë të ndryshme të zejtarisë. Ekspansioni i vrullshëm ekonomik bëri që Aleksandria të lulëzojë në të gjitha sferat ekonomike. Politika qeverisëse e ptolomejëve ishte mjaft fleksibile, kështu që ata arritën të bëhen sovranët më të pasur të kohës. Qeveria kishte siguruar kontrollin e tregtisë së drithërave, të vajit të ullirit, tekstilit, industrinë e qelqit, prodhimin e papiruseve, prodhimin e birrës dhe të parfumerisë. Pagesa kryhej me para, por edhe me grurë. Madje, farkëtaria egjiptase për farkimin e monedhave u themelua në Aleksandri e jo në kryeqendrën e mëparshme Memfis. Kështu pra, në shekullin e III p.e.s. Aleksandria - me potencialin ekonomik dhe detar që posedonte, e veçanërisht me potencialin intelektual të saj - mbërriti kulmin e famës së vet. Nuk mund të paramendohej një Aleksandri e zhvilluar pa potencialin intelektual dhe bibliotekën e madhe që ishin në gjirin e saj. Ajo, pikërisht me bibliotekën e saj të madhe u nj oh si kryeqendër intelektuale botërore.
Religjioni i banorëve të Aleksandrisë ishte paganizmi, madje një pjesë e qytetarëve predikonin besime të ndryshme. Si qytet administrativ dhe si qendër tregtare e intelektuale, Aleksandria ishte në kontakt edhe me vendet tjera më të largëta, siç ishin India, Kina etj. Banorët e Aleksandrisë ishin me origjinë të ndryshme, aty pranë egjiptasve jetonin edhe grekë, hebrenjë, romakë, kartagjenas, lakedemonë, madje mund të takoheshin edhe kinezë dhe indianë.
Gjatë qëndrimit të tij në këtë qytet (në vitin 145 para erës së re), udhëpërshkruesi antik Polibiu popullatën e Aleksandrisë e kishte ndarë vetëm në tre grupe, edhe atë: egjiptasë, mercenarë (që ishin të paguar) dhe aleksandriasë.
Natyrisht, për njerëzit nuk ishte aq rëndë që të mos dallohen këta tre kategori banorësh. Mercenarët ishin të dalluar me uniformat e tyre ushtarake. Shumica prej tyre ishin grekë të Mesdheut, sepse rruga më e lehtë për të arritur deri në një shumë m ë të madhe monedhash për të rinjtë grekë ishte inkuadrimi në armatën e Ptolomeut. Egjiptasit ishin popull vendas dhe element kryesor për strukturën qytetare të Aleksandrisë. Ata zakonisht mbanin veshjen e tyre tradicionale dhe kishin mënyrën e tyre të jetesës dhe ishin popull që mbylleshin në vetvete. Zakonet dhe temperamenti i tyre nuk i përshtateshin mënyrës së të menduarit të grekëve.
Gjatë periudhave të ndryshme kohore, një numër jo i vogël i egjiptasëve u helenizuan, duke marrë emrat, gjuhën dhe kulturën greke. Madje, deri kah fundi i shekullit II para erës së re, pothuajse të gjitha bashkësitë tjera etnike të Aleksandrisë, përveç shumicës së popullatës egjiptase, u helenizuan.
Grupi i tretë të cilën e përmend Polibiu janë aleksandriasët. Ai për këta konsideron se janë “popull i përzier”, por “me prejardhje greke”. Siç shihet, për të qenë “aleksandriasë” duhet që të posedohet statusi i qytetarit të Aleksandrisë, mëshirë të cilën mbreti ia ofronte cilit të dëshironte vet ai, veçanërisht grekëve. Pra, vetëm banorët e atillë kanë mundur të jenë aleksandriasë, ndërsa të tjerët, qofshin ata egjiptas, hebrenj ose grekë, nuk konsideroheshin si qytetarë, por vetëm banorë të rëndomtë të Aleksandrisë.
Kjo që thamë më lartë na jep të kuptojmë se Aleksandria - që nga themelimi i Bibliotekës Mbretërore e deri në fund të shekullit IV të erës së re - me të gjitha format e jetesës dhe popujt që jetonin në te, u bë kryeqendër e një shoqërie multietnike dhe multikulturore. Aty (II p.e.r. - IV të erës së re), pati një përzierje të kulturave, në të vërtetë përzierje të kulturës helene me atë egjiptase dhe aziatike.



.bl {background: url(http://www.furkan.com.mk/vepra/components/com_magazine/layouts/images/bl.gif) 0 100% no-repeat #eeeeee; } .br {background: url(http://www.furkan.com.mk/vepra/components/com_magazine/layouts/images/br.gif) 100% 100% no-repeat} .tl {background: url(htt p://www.furkan.com.mk/vepra/components/com_magazine/layouts/images/tl.gif) 0 0 no-repeat} .tr {background: url(http://www.furkan.com.mk/vepra/components/com_magazine/layouts/images/tr.gif) 100% 0 no-repeat; padding:10px} .clear {font-size: 1px; height: 1px}

No need to miss a message. Get email on-the-go
with Yahoo! Mail for Mobile. Get started. __._,_.___


SPONSORED LINKS
Tek Albanian Learn albanian
Albanian dating

Your email settings: Individual Email|Traditional
Change settings via the Web (Yahoo! ID required)
Change settings via email: Switch delivery to Daily Digest | Switch to Fully Featured
Visit Your Group | Yahoo! Groups Terms of Use | Unsubscribe

__,_._,___

Gmane