hamdi nuhiju | 19 Sep 22:50 2007
Picon

E DREJTA E SHERIATIT DHE E DREJTA KANONIKE

 

 

           &nb sp;         

                            PUNIM SEMINARIK

 

 

 

LëNDA :   e DREJTA KRAHASUESE   iv

 

 

TEMA :     E DREJTA E SHERIATIT DHE

                  E DREJTA KANONIKE

 

 

 

Studenti :                                                                           Mentori :

Blerim Sejdiu                                                             M-r  Ardit Memeti

ID: 107174                                           &nbs p;                      Ass.  Sami Memeti

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                               Maj, 2007

             &nbs p;                                           ISLAMI

Kuptimi leksikor dhe terminologjik i fjalës “islam”

Kuptimi leksikor i fjalës ‘islam' është bindje, nënshtrim, dorëzim, paqe etj. Kurse kuptimi termi nologjik i saj është nënshtrim dhe bindje ndaj All-llahut, pranim me tërë qenien i gjërave të kumtuara nga profeti Muhammed duke e shfaqur këtë praktikisht në jetë.

‘Islam', është emri i fesë së kumtuar nga profeti Muhammed a.s.. Këtë emër, kjo fe e ka marrë nga libri i saj i shenjtë, Kur'ani. Anëtari i fesë islame[1] quhet në arabisht ‘muslim', një fjalë kjo e prejardhur nga fjala islam. Edhe në shqip, feja quhet ‘islam', kurse anëtari i saj, ‘musliman'. [2]

Veçoritë dhe dallimet themelore të islamit

Islami është një fe e plotësuar me anë të profetësisë së Muhamedit dhe që ka marrë formë përfundimtare. Me anë të detyrës profetike të Muhamedit, kjo fe u pastrua nga interpretimet e gabuara që iu bënë dhe praktikat e shtrembra që iu mbivunë gjatë historisë dhe u suall në një formë të përshtatshme ndaj natyrës njerëzore dhe të pëlqyeshme nga All-llahu , Krijuesi i gjithësisë.

Veçoritë themelore të islamit, të përcaktuara në Kur'an, mund t'i radhisim si më poshtë vijon:

  1. Në islam nuk ka klerikalizëm. Islami nuk e njeh klasën e klerikëve që e bëjnë fenë monopolin e tyre dhe sundojnë mbi njerëzit.

  2. Në islam nuk ka dogma misterioze që nuk kuptohen me anë të mendjes dhe arsyes. Në islam vepron parimi në fillim mëso, pastaj beso.

  3. Feja islame i trajton njerëzit në lindje, të lirë e të pafajshëm. Askush nuk mban përgjegjësi për mëkatin e tjetrit. Mëkatet (gjynahet) dhe mirësitë (sevapet) janë produkte të akteve të kryera me vullnet të lirë nga njerëzit me zhvillim mendor normal duke filluar nga mosha e pubertetit.

  4. Në islam, askush, përfshi edhe profetët, nuk bart cilësi hyjnore të mbinatyrshme. Për rrjedhojë, sipas islamit, asnjë qënie njerëzore nuk mund të jetë e përsosur në mënyrë absolute.

  5. Në islam ka një Zot të vetëm dhe të pashoq. Zoti nuk ka lindur ndokënd dhe as nuk është i lindur nga dikush. “Ai(All-llahu), i cili për ju e bëri tokën shtrat (vendbanim) e qiellin kulm, e prej qiellit ju lëshojë shi me të cilin ju siguroi lloje të frutave si ushqim për ju, pra mos i për shkruani All-llahut shokë, duke qenë se ju e dini (që Ai nuk ka shokë)”. (S2-A22); disa ajete të ngjajshme “Është e vërtetë se All-llahu nuk falë (mëkatin) t’i bëhet Atij shok, pos këtij (mëkati), të tjerat i falë atij që dëshiron. Ai që i përshkruan shok All-lllahut, ai ka humbur dhe bërë një largim të madh (prej të vërtetës).” (Nisa: 116).

  6. Islami i vërteton profetët e feve të tjera dhe e pranon ekzistencën e librave të shenjtë. Islami duke mos bërë dallim mes profetëve, pranon si të dërguarin e fundit për njerëzimin, profetin Muhamed.

  7. Islami nuk e pranon ndërmjetësimin mes njeriut dhe Zotit. Çdo njeri mund të komunikojë me Zotin drejtpërsëdrejti. Kështu, shpëtimi nuk ka nevojë për ndërmjetës. Me besimin e drejtë dhe aktet e mira, njeriu fiton pëlqimin e Allahut, Zotit të tij dhe shpëton.

  8. Në islam, pendimi dhe falja (amnistia) janë çështje mes njeriut dhe Zotit. Njeriu që kërkon të pendohet, mund të pe ndohet në vetvete me anë të lutjeve dhe adhurimeve individuale, pra, me anë të komunikimit të drejtpërdrejtë me Zotin, me anë të vetëdijës dhe ndërgjegjës së vet pa pasur nevojë t'i drejtohet ndonjë institucioni apo personi. Kështu, në islam nuk ka rrëfim dhe indulgjencë.

  9. Islami është kundër çdo lloj idhujtarie dhe politeizmi. Islami nuk lejon adhurimin e figurave ose statujave të personave apo qënieve të tjera, nuk lejon praninë e tyre në vendet ku kryhen adhurime fetare. “Thuaj: Ai, All-llahu është Një! All-llahu është Ai që çdo krijesë i drejtohet (i mbështetet) për çdo nevojë. As s’ka lindur kë, as nuk është i lindur. Dhe Atij ask ush nuk i është i barabartë.” (sure Ihlas).

 

"Shtyllat" mbi të cilat ngritet Islami

 

Deklarata Islame / Shehadeti: "Esh-hedu en la ilahe il-lallah, ve esh-hedu enne Muhammeden abduhu ve resuluhu "

"Nuk ka Zot tjetër përveç All-llahut dhe se Muhammedi është rob dhe i dërguari i Tij", e cila duhet të shprehet me gojë nga një person, por edhe të besohet me zemër.
Shtylla e dytë është Namazi[3], falja e pesë kohëve të namazit në ditë.
Agjërimi në Islam në muajin e Ramazanit.
Zekati, që është "detyrim" nga pasuria, të cilin e japin vetëm ata që kane një shumë të konsiderueshme të të ardhurave. Zekati jepet njëherë në vit, në një sasi prej një të dyzetën, ose 2,5 % të pasurisë.
Kryerja e Haxhxhi, për ata që janë të shëndetshëm dhe që u mjaftojnë shpenzimet e udhëtimit deri në Kabe dhe për kthim në atdheun e tyre. Këta persona Haxhxhin e kanë detyrë të domosdoshme, kur shpenzimet e Haxhxhit nuk cenojne buxhetin e familjes.

 

 

Shkollat Juridike Islame (Medh-hebet)[4]

Paraqitjet e ndryshme të njohura ndër ne si medh-hebe, tarikate, sekte… kërkojnë dhe meritojnë – për aktualitetin tonë – t’u kushtohet më tepër kujdes me qëllim që t’i dilet në ndihmë opinionit islam të mos bien ndesh me burimet themelore, dhe me pastaj ndokush të paraqitet me ide për “ themelim të ndonjë feje të re” duke u mbështetur në ndonjërën prej shkollave ( medh-hebeve ose tarikateve), siç ndodhi në Shqipëri në vitin 1994 ku shkolla Bektashije u shpall fe e katërt në Shqipëri, kurse institucionet islame në Kosovë dhe në Maqedoni e Mal të Zi heshtën.ONT>
Në botën islame në përgjithësi janë të njohura katër shkolla juridike islame – katër medh-hebe

Medh-hebi Hanefi – u themelua në Irak nga Imami Azam ebu Hanifi[5]. Shkolla ligjore e Kufas(Irak) quhet shkolla Hanefi[6].  Kjo ka qenë shkolla më e rëndësishme dhe më e përhapur në botën islame. Zyrtarisht ka qenë e pranuar në territorin e Perandorisë Osmane, në Indi dhe në Azinë Qendrore. Shkolla hanifite karakterizohet me faktin se e pranon evolucionin e të drejtës, se me rastin e interpretimit nuk kufizohet vetëm në kupëtimin gramatikor, por në brendinë e dispozitave juridike dhe në fund, zbrazëtirat juridike i plotëson me ndihmën e analogjisë, të krijimit sipas rezonimit të lirë (er-rej) dhe të së drejtës zakonore. Rezonimin e lire e kufizon me një procedure të posaçme të zgjidhjes – prioritetit. Kjo është shkolla më liberale dhe disa nga njohësit e mirë të islami t për të thonë se “është arritja më e lartë që islami ka mundur ta realizojë”. Më së shumti e përhapur në Lindjen e Afërme e të Mesme dhe në Luginën Indus, etj[7].

Medh-hebi Shafi – u themelua nga Imam Shaffi. (Imani Muhamed ubnu Idris esh-Shaffi u lind në Gazë në vitin 676 dhe i përkiste fisit kurejsh). Sipas kësaj shkolle e drejta i nënshtrohet evolucionit, ndërsa zbrazëtitë juridike mund të plotësohen në bazë të analogjisë, e jo edhe në bazxë të rezonimit të lire dhe të normave zakonore. Më së shumti e përhapur në Afrikën Lindore, Malajzi e Indonezi dhe Hanibali në Arabinë Saudite[8].

Medh-hebi Maliki – u themelua në Medine nga Imami Ma lik ibni Enes[9]. Kjo shkollë dallohet me atë se e kufizon ixhmanë me zgjidhje të pajtueshmërisë së mendimit të shkenctarëve të Medinës, prandaj i pranon normat zakonore të Medinës si burim i së drejtës dhe, më në fund konsideron se hadithet dhe dispozitat e nxjerra në bazë të analogjisë dhe rezonimit të lire mund të ndryshohen, kur vijnë në kundërshtim me interesin e bashkësisë (istislah). E përhapur më së shumti në Afrikën Veriore Perëndimore e Qendrore[10].

SPAN>
Medh-hebi Henbeli – themelues i kësaj shkolle është Imami Muhamed ibni Hanbeli, nxënësi i Esh-Shaffi-ut. Kjo shkollë institucionin e ixhmasë, si burim të së drejtës, e ndalon, më saktë e kufizon vetëm në ato zgjidhje të pajtueshmërisë së mendimit të shokëve sahibëve, gjithashtu e ndalon zbatimin e normave zakonore dhe rezonimin e lire, por e lejon aplikimin e analogjisë.

, si edhe 12 shkolla filozofike islame – tarikate, porëse tek shqiptarët praktikohet vetem një shkollë juridike islame ( një medhheb, ai Hanefi), ndërsa prej shkollave filozofike islame janë të pranishme disa sish: bektashij, rufaij, melamij, helvetij, kaderij, sadij etj. Meqë hetohet një frymë konfuze lidhur me këto shkolla mendoj se ka nevojë për një rishqyrtim të disa nocioneve terminologjike lidhur me këtë çeshtje. Unë këtu do të flas kalimthi vetëm për ato islame, kurse për shkollat e krishtera, si: Dëshmitarët e Jehovës”, “FrançeskanëtAN>”, “Kisha evangjeliste”, “Bashkësia e popullit të Zotit”, “Jezuitët” , “ rregulltarët” etj. Sqarimet adekuate duhet t’i japin ekspertët dhe kompetentët e Kishës. Përpjekjet tjera të mëvonshme, dhjetë shekuj pas vdekjes së Pejgamberit a.s., që pretendojnë se janë më besnike nuk qëndrojnë dhe nuk mund të jenë më besnike se interpretimet e atyre të cilët kanë jetuar me bre zin e tretë a të katërt pas Muhammedit a.s.
12 tarikatet , shkollat filozofike islame, janë formuar në mbështetje të veprimeve dhe mendimeve të njerëzve të devotshëm e me autoritet, por në peridha shumë më të vonshme e në rajone të ndryshme të botës islame. Kryesisht trajtojnë çeshtje teorike të shtresimeve kulturore e filozofike në kulturën shpirtërore dhe nuk i përfillin plotësisht normat praktike të kodifikuara me shkollat juridike-islame, e ndonjë prej këtyre tarikateve , në praktikën e vet u bie ndesh edhe urdhërave të Kur’anit.
Përkundra faktit se për kah rëndësia interpretative profesionale e veprimeve islame nuk janë në nivelin e shkollave juridike-islame ( medh-hebeve), edhe këto mund të quhen shkolla islame, por shkolla filozof ike. Me këtë i shmangemi shprehjes frakcion e cila si shprehje merr karakter negativ, gjë e cila, po të vështrohet konteksti historic i lindjes dhe zhvillimit të tarikateve, nuk mund të qëndrojë.
Sa i përket termit tarikat, nga studjuesit e ndryshëm te kësaj fushe, shpesh përdoret edhe termi sekt, sekte fetare, sekti bektashi, sekti sadi, melamij etj,
Gjatë periudhës për të cilën flasim, ka pas raste të imponimit të bindjeve fetare të shkollave të krishtera nga këto organizata, si me anë të shtypit, fletushkave prapagandistike, botimeve të ndryshme… Këto janë imponuar nëpër shtëpi, nëpër rrugë, madje edhe nëpër shkolla në mënyrë joselektive. U janë dhënë femijve në shkollë pa përfill përkatësine e tyre fetare, që paraqet një cënim të i ntegritetit fetarë të tjetrit, sidomos kur është fjala për te fëmijtë.
E drejta dhe liria e shprehjes së fesë nënkupton që secila fe të veprojë lirisht dhe në mënyrë konstruktive në mesin e besimtarëve të vet. Shtrirja e këtij aktiviteti në mesin e besimtarëve të fesë tjetër paraqet cënim të lirisë e të drejtës së tjetrit.

 

 

Sheriati  emri Sheriat vjen nga fjala sherie, që do të thotë rrugë (rrugë e drejtë, rrugë e besimit të drejtë, rrugë e shpëtimt). Definohet si përmbledhje e dispozitave fetare, sipas të cilave veprojnë muslimanët. Sheriati është ligj fetar i muslimanëve që përfshinë të gjitha sferat e jetës së tyre. Dispozitat e Sheriatit përfshijnë të gjitha veprat e personave të rritur dhe të vetëdijshëm - të arsyeshëm dhe për këto vepra parasheh rregullat e veta.
Sheriati është feja të cilën All-llahu e shpalli dhe e qartësoi për robërit e Tij. Burimi i tij është shpallja nga Zoti. Shpallja nga Zoti përfaqësohet në Kur'an, si fjalë e Zotit dhe në Sunneh të të Dërguarit të Tij, si fjalët, veprat dhe mirat imet e tij.
E drejta e sheriatit ndryshe quhet edhe fikh, ndërsa njohësit e mire të fikhut, më saktë juristët e Sheriatit quhen muxhtehid.
Në islamizëm e tërë shkenca juridike është e lidhur ngushtë dhe është e pandashme me teologjinë, andaj për njohjen e të drejtës së Sheriatit kërkohet njohje e thellë edhe e doctrines fetare.[11]
Interesi të cilin Sheriati synon ta sigurojë mund të jetë njëra nga të ashtuquajturat “pesë nevojat e domosdoshme dhe qenësore (vitale)” (darûrijât), mund të jetë kërkesë ose nevojë (hâxheh), përmirësim (tahsîn, d.m.th. diçka që nuk është as domosdoshmëri e as nevojë, por që është pozitive për njeriun).
Domosdoshmëritë (ad-darûrijât) janë këto baza: ruajtja e Fesë, ruajtja e jetës, ruajtja e mendjes, ruajtja e nderit dhe ruajtja e pasurisë.

 

 

 

Zanafilla e së Drejtës së Sheriatit

 

Zanafilla e kësaj shkence është që nga Profeti Muhammed a.s., i cili që në atë kohë gjykonte në çështjet dhe punët e përditshme të muslimanëve në të gjitha sferat e jetës, ta zëmë në çështjet civile, martesore-familjare, trashëgimisë, penale etj, pastaj kjo shkencë ka avancuar, në veçanti në kohën e shokëve të tij (Sahabëve). Formimi i mirëfilltë i së drejtës së Sheriatit ka arritur të veçohet si shkencë që nga shekulli i dytë hixhrij. Se e drejta e Sheriatit ka filluar të zhvillohet si shkencë e mirëfilltë që në kohën e shokëve të Pejgamberit tregojnë ngjarjet e shumta të pasuesve të profetit Muhammed siç ishin Ebu Bekri, Umeri, Uthmani, Aliu dhe të tjerë, që në të shumtën e rasteve, edhe pse ishin udhëheqës shteti, ata gjykonin për shume çështje dhe punë në jetën e përditshme. Është për tu theksuar rasti i udhëheqësit-Halifit të dytë të muslimanëv e Umerit r. a. i cili pasi që kishte emëruar si gjykatës një bashkëkohës të tij, përveç të tjerash, e paskësh porositë: “Njihi-mësoji provat dhe argumentet e pastaj gjykoji punët sipas mendimit tënd”(duke u bazuar në Kur’an dhe Sunnet).

 

 

 

Historia e së Drejtës së Sheriatit

 

Periudha e misionit të pejgamberisë së Muhammedit, pastë paqen e Zotit, është periudha më e rëndësishme dhe më e ndritshme e historisë të së drejtës së Sheriatit. Juristët Islam e kanë quajtur këtë periudhë si periudha e “Legjislacionit Islam” ngase në atë kohë e Drejta e Sheriatit ka qenë e shpallur nga Zoti përmes Kur’anit, e interpretuar dhe e jetësuar nga profeti Muhammed dhe kjo praktikë e Pejgamberit ndryshe quhet Sunnet. Periudha e Legjislacionit ndahet në dy periudha: periudha Mekase dhe ajo Medinase, dhe pothuajse në këto dy periudha qartazi dallohen llojet e ligjeve dhe të dispozitave. -Ligjet dhe dispozitat Mekase kanë të bëjnë më shumë me dispozitat e besimit, e drejta mbi fenë, forcimin e fesë, çështjet morale, kushtet e përgjithshme jetësore të muslimanëve të p arë, sfera private të jetës së individit, që ndryshe mund të themi se kanë të bëjnë me rregullimin e raporteve Zot-njeri, dhe kjo periudhë në Mekë zgjati 12 vjet e 5 muaj. -Ligjet dhe dispozitat Medinase karakterizohen me ligje dhe dispozita që rregullojnë marrëdhëniet në mes individëve dhe shoqërisë të cilat karakterizohen me sanksionimin nga pushteti publik, formimin e entitetit shoqëroro-juridik, konstituimin e pushtetit, që është gjëja më e rëndësishme e kësaj periudhe, kur është bërë nxjerrja e kushtetutës, që njihet si kushtetuta e qytetit-shtetit të Medinës (Kushtetuta e Medinës) dhe poashtu njihet si kushtetuta e parë e shkruar botërore, që ndryshe quhet “Sahifetun”. Kjo kushtetutë përmban gjithsej 52 nene, prej të cilave 25 kanë të bëjnë me muslimanët kurse 27 me jomyslimanët. Kjo periudhë Medinase zgjati 10 vjet. Ka edhe periudha të tjera të Legjislacionit Islam e që në këtë rast do ti përmendim disa nga ato sipërfaqësisht:

 

#Periudha e Legjislacionit e cila është më e rëndësishmja dhe folëm pak për të më lart.
#Periudha e katër halifëve-udhëheqësve të parë.
#Periudha e shkollave juridike(themelimit të shkollave).
#Periudha klasike e shkollave juridike
#Periudha e rrumbullakimit të interpretimi t të së drejtës.
#Periudha e pasimit të shkollave juridike.
#Periudha e recepcionimit të drejtave të huaja dhe përpjekjeve për ripërtëritjen e mendimeve juridike Islame.
#Periudha e së drejtës së Sheriatit në periudhën Osmane.

 

 

 

 

Themelimi i së Drejtës së Sheriatit

 

Siç cekëm edhe më lartë, se zanafilla e së drejtës daton qysh nga zbritja e Kur’anit d.m.th që në atë kohë kur profetit Muhammed nisi t’i shpallet Kur’ani, në kohën e gjeneratës së parë të muslimanëve, shokëve të Muhammedit. Formimi i mirëfilltë i kësaj shkence u arrit në shekullin e dytë ku për herë të parë juristi i njohur Esh-Shafiu shkroi mbi të drejtën e Sheriatit. Ky jurist i shumënjohur nxori në dritë librin e tij të quajtur “Err-Rrisaletu” në vitin 204 hixhrij, ku për herë të parë shkroi mbi bazat e jurisprudencës, dhe, ai këtu flet mbi burimet themelore të së drejtës Sheriatit; Kur’anin, Sunnetin, Konsensusin, Analogjinë, Abrogimin e ligjeve, ligjet e përgjithshme dhe të veçanta . Ky jurist ka hartuar rregulla shkencore mbi të drejtën, dhe i dha botës parimet dhe principet mbi të cilat mbështetet rendi i burimeve të së drejtës.

 

 

 

Obligimet, lejimet dhe ndalimet sipas sheriatit

 

Sheriati Islam që është ligj jete për çdo musliman përqëndohet në përcaktimin e rregullit jetësorë jo vetëm të muslimanëve por të gjithë njerëzimit në përgjithësi. Ligjet e qarta dhe direkte të paraqitura në Kur'an dhe Sunnet janë univerzale për tëgjitha vendet dhe kohërat, kurse të tjerat janë ato që janë të tërthorta, të përgjithëshme përmes të cilave duhet nxjerr ligjet për kohën përkatëse
Obligimet, ndalimet e veprave të individëve sipas sheriatit, ndahen në këto lloje:
FARZ: është ajo vepër që rreptësisht e urdhëroi A ll-llahu xh.sh. të punohet, dhe dihet saktësisht se është urdhër i All-llahut xh.sh. siç janë: falja e namazit, dhënia e zeqatit, etj. Ai njeri që e rrefuzon këtë nuk është musliman , por hynë në grupin e qafirëve. Farzi është dy lloje: Farzi-ajn dhe farzi-kifaje.

 

FARZI - AJN: është obligim për secilin musliman që ta kryejë individualisht, p.sh. falja e pesë kohëve të namazeve, agjërimi i Ramazanit, etj.
FARZI - KIFAJE: është obligim për tërë shoqërinë, bashkësinë muslimane, e nëse njëri pr ej atyre e kryen këtë obligim të tjerët lirohen nga kjo detyrë, por në qoftë se asnjëri nuk e kryen, atëherë të gjithë janë mëkatarë e do të përgjigjen para Zotit të Madhëruar, p.sh. falja e namazit të xhenazes.
VAXHIB: është ajo vepër që All-llahu xh.sh. urdhëroi të punohet, mirëpo nuk jemi gjithaqë të sigurtë se urdhëri i All-llahut xh.sh. ka të bëjë me të apo me ndonjë vepër tjetër, p.sh. namazi i vitrit. Mohuesi i vaxhibit nuk del prej imanit por është mëkatar, do të dënohet.
SUNNET: është çdo gjë që e ka punuar Muhammedi a.s. ka porositur ose ka lejuar të punohet. Sunnetet janë dy llojesh: sunnete muekkede dhe sunete gajri-muekkede.

 

SUNNETI MUEKKEDE: janë veprat e Pejgamerit a.s. që i ka punuar vazhdimisht, dhe ka urdhëruar të punohen , jashtë farzeve. P.sh. dy sunetet e sabahut, falja e namazit me xhematë.
SUNNETI GAJRIMUEKEDE: janë veprat e Pejgamerit a.s. që nuk i ka punuar vazhdimisht, por i ka lënë disa herë, p.sh. sunnetet e iqindisë. Mohuesi i synnetit nuk dënohet por, është i larguar nga mëshira e Pejgamerit a.s.
MUSTEHAB: janë veprat të cilat janë të lavdishme të punohen, që rrjedhin nga Pejgamberi a.s., mirëpo rallë herë i ka punuar, ose ka folur se është mirë të punohen, p.sh. të shpejtuarit iftarin në Ramazan, ose të vonuarit syfirin.
MUBAH: janë veprat të cilat nuk janë urdhëruar të punohen, por as nuk janë të ndaluara të punohen; njeriu është i lirë t'i punojë apo mos t'i punojë, p.sh. llojin e ushqimit që e preferon për të ngrënë, apo sjelljet e lira me kushtë që të mos u pengojmë të tjerëve.
HARAM: është çdo vepër që rreptësisht e ndaloi All-llahu xh.sh., p.sh. alkoholi, ngrënia e mishit të derrit, dhe të gjitha veprat e shëmtuara.
MEKRUH: janë ato vepra që nuk është mirë të punohen, por që nuk janë të ndaluara rreptësisht. Mekruhi ndahet në dy lloje : Mekruh-tahrimen dhe Mekruh-tenzihen.

 

MEKRUH TAHRIMEN: janë veprat të cilat janë të ndaluara të punohen, por jo rreptësisht. Këto vepra janë afër haramit. P.sh. veshja e rrobave t ë mëndafshit dhe e arit për burrat. Duhet ditur se në këtë lloj të mekruhit hyjnë edhe lënia e vaxhibit.
MEKRUH TENZIHEN: janë veprat të cilat nuk janë të pëlqyera të punohen, që nuk janë aq të shëmtuara. P.sh. lënia e sunnetit të iqindisë. Në këtë lloj të mekruhit hyjnë edhe lënia e sunneteve gajri-muekkede.
MUFSID: janë ato vepra të cilat i prishin aktet fetare.
Udhëzim: Nga All-llahu i Madhërueshëm do ta fitojmë shpërblimin (thevabin) poqëse i zbatojmë urdhërat dhe obligimet e Tij si dhe me jetës imin e këshillave e porosive të Pejgamberit a.s. Për moskryerjen e urdhërave të All-llahut xh.sh. dhe për bërjen e veprave të shumtuara (të këqija), do ta meritojmë dënimin e All-llahut xh.sh.(ikabin). Për kryerjen e veprave që janë mekruh, mund të kemi qortim, e për disa mekruhe mund të marrim edhe dënim të lehtë nga All-llahu i Mëshirshëm. Kryerja dhe zbatimi i urdhërave të All-llahut xh.sh. njerëzimit i sjell dobi dhe harmoni, ndërsa kryerja e veprave të ndaluara njerëzimit i sjellin dëme e fatkeqësi në këtë jetë po ashtu në jetën tjetër.

 

 

Burimet e sheriatit

 

Burimet kryesore të Sheriatit
All-llahu xh.sh. ia zbriti Kur`anin Muhammedit a.s. që t`i tregojë gjithë njerëzimit për përgjegjësinë që do ta kenë para madhërisë së Tij. Në të drejtën e Sheriatit islam ekzistojnë disa burime kryesore që mund të bazohemi në to për çdo cështje që i përket Fesë Islame, disa nga këto burime janë kryesore ndërsa disa janë dytësore. Po edhe burimet kryesore nuk janë të një rangu sepse disa prej tyre siç theksojnë juristët islam kanë më shumë përparësi se tjerat. Burimet e Sheriatit islam janë të renditura sipas vlerës dhe rëndësisë së tyre ju ridike: [Kur'ani], [Sunneti], [Ixhmaul Umeti] dhe [Kijasi].

 

 

Ndarja e Burimeve të Sheriatit

Në të drejtën e Sheriatit islam ekzistojnë disa burime kryesore që mund të bazohemi në to për çdo cështje që i përket Fesë Islame, disa nga këto burime janë kryesore ndërsa disa janë dytësore. Po edhe burimet kryesore nuk janë të një rangu sepse disa prej tyre siç theksojnë juristët islam kanë më shumë përparësi se tjerat. Burimet e Sheriatit islam janë të renditura sipas vlerës dhe rëndësisë së tyre juridike: tradicionale dhe logjike.

 

° Tradicionale janë:        

Sunneti

◦ Thëniet e sehabëve.

◦ Konsensusi i Dijetarëve të Medinës dhe Kufës.

◦ Traditat-zakonet që nuk bien ndesh me Kur’anin dhe Sunnetin.

◦ Legjislacionet hyjnore para periudhës kur’anore që përkojnë me ato islame.

&nbs p;

° Logjike janë:

◦ Rezonimi Juridik i bazuar në gjendjen e mëhershme për vazhdimësi.

◦ Preferencat e Rezonimit Juridik.

◦ Rezonimi Juridik i bazuar në Interesat e Përgjithshme.

◦ Preventivat të cilat e pengojnë veprimin e së ndaluarës.

 NT>

 

Burimet kryesore të sheriatit

 

Artikulli kryesor: Kur'ani - burimi i sheriatitN>

KUR`ANI: ky është burimi kryesor i mësimit islam. Kur`ani përmban dispozita hyjnore të shpallura njerëzimit përmes të Dërguarit të Tij, Muhammedit a.s. Kur`ani paraqet një kushtetutë, në të cilën përmblidhen parimet themelore të besimit, moralit, rregullave jetësore, drejtësisë…etj. Kur`ani është dhe do të mbetet baza dhe burimi kryesor i të gjitha mësimeve të Sheriatit islam. Shpallja e Kur’anit nuk u bë përnjëherë, por zgjati 23 vjet. Teksti i Kur’anit ndahet në 114 sure (kaptina) dhe secila prej tyre ka emërtim të veçantë. Suret ndahen në ajete (versete), kështu që  tërë teksti Kur’anor përbëhet prej 6.666 ajeteve.[12]

 

Artikulli kryesor: Sunneti - burimi i sheriatit
SUNNETI: ky është burimi i dytë me radhë i Sheriatit islam. Me këtë nënkuptojmë thëniet, pëlqimet, heshtjet dhe ndalimet e Muhammedit a.s. "Përmbahuni sunnetit tim," thotë Muhammedi a.s. Për t`u besuar thënieve të tij deklarohet Muhammedi a.s. duke thënë "E gjithë ajo që është në përputhje me Kur`anin (nga fjalët e mia) pranojeni, sepse ajo vjen prej meje kurse ajo që është në kundërshtim me Librin e Zotit largojeni".

 

IXHMAUL UMETI: pajtimi i shumicës së juristëve islamë rreth ndonjë ç ështjeje. Ky është burimi i tretë i Sheriatit islam. Aftësia e dijetarëve që t’I interpretonin normat e Kur’anit dhe hadithit dhe në mungesë të tyre të krijojnë rregulla të reja quhet ixhtihad. Pra, ixhma krijohet nëpë rmjet ixhtihadit. E drejta e dhënies së mendimeve pas sahibëve, pastaj tabinëve më në fund I’u lejua edhe shkenctarëve eminentë islamë. E gjithë kjo bazohet në një hadith të Muhammedit a.s. ku thuhet : “Shkenctarët janë trashëgimtarë të profetëve”. Institucioni i këtij burimi vërtetohet me Kur`an ku thuhet "Nga ju le të jenë një grup që thëret në atë që është e dobishme, urdhëron për punë të mbara dhe ndalon nga e keqja" (En-Nisa ajeti/104). Në një hadith thuhet "Përmbahuni sunnetit tim dhe sunnetit të pasardhësve të mi".
Megjithatë, këtu vlen të theksohet se të gjithë njerëzve të penës nuk u njihete drejta e njëjtë për ixhtihad. Në teorinë juridike islame njihen tri kategori të ixhtihadit : 1) ixhtihadi I plotë për ligjdhënie që ulejohet vetëm themeluesve të shkollave juridike, 2) ixhtihadi relative, I cili mund të vinte dhe të shprehej në kufinjt e një shkolle dhe 3) ixhtihadi special, që kishte të bënte me përcaktimin e rregullës që zbatohej për një çështje të vacantë, të cilën nuk e kishin zgjidhur themeluesit e shkollave.

 

Artikulli kryeso r: Kijasi - burimi i sheriatit

KIJASI: rregulla të nxjerra në bazë të analogjisë. Burim i katërt me radhë i Sheriatit Islam është Kijasi me këtë nënkuptojmë ato zgjedhje të cilat në bazë të analogjisë juristët islamë i kanë nxjerrë prej normave juridike ekzistuese. Me këtë veprim mund të zgjidhen çështjet konkrete në mënyrë të shpejtë dhe të suksesshme, ato çështje për të cilat nuk ekzistojnë norma të prera në burimet e lartëpërmendura. Këto ishin burimet kryesore të Sheriatit islam. Ekzisto jnë edhe disa burime tjera, por ato janë sekondare p.sh. Istihsan (që mendohet se është e pëlqyer), Istislah ( që mendohet se është në dobi), Bidatet (traditat e mira) etj.

 

 

Përkufizimi i analogjisë në të drejtën e sheriatit është “Krahasimi i një çështjeje për të cilën nuk kemi bazë ligjore me një çështje tjetër të ngjashme, analoge me të parën, për të cilën kemi bazë ligjore të qartë, dhe për shkaqe, arsye apo prova të ngjashme, mund të sillet gjykimi i të dytës analoge me të parën ”

Poashtu si burimet e mëparshme edhe analogjia ka kushtet e veta që duhet pa tjetër ti ketë këto elemente:

Argumentin/rregullën bazë të qartë (Kur’anin, Sunnetin dhe Konsensusin), p.sh. për alkoolin ekziston rregulla bazë.

Norma e argumentit/rregullës bazë. p.sh. norma e alkoolit është e përcaktuar qartë se (alkooli) është i ndaluar.

Problematika e re që kërkon krahasim/zgjidhje, p.sh, droga, pijet tjera dehëse, Profeti thotë: “Çdo gjë që deh është e ndaluar përdorimi i saj, qoftë në masë të madhe apo në masë të vogël”. Problematika kërkon që të bëjmë analogji për të nxjerr nor mën standarde se droga apo pijet dehëse janë të ndaluara. Rast tjetër kemi kur Zoti thotë në Kur’an: “Zoti ua lejon të mirat dhe ua ndalon të këqijat”, në këtë rast e bëjmë analogjinë e ligjeve/rregullave për të nxjerrë normën se droga apo pijet tjera dehëse janë të ndaluara ngase unanimisht vlerësohen se ato janë të këqija.

Njohja e shkakut të normës apo argumentimit për të cilën është vendosur norma, p.sh. shkaku i ndalimit të alkoolit është dehja, shkaku i ndalimit të drogës është dëmi që i bëhet vetvetes, shoqërisë etj, ka poashtu rregulla të posaçme për këtë çështje në lidhje me dëmet që mund ti sjell droga shoqërisë.

 

Mënyra e njohjes së shkaqeve të normës

Njohja e shkaqeve të normës ka disa mënyra: a-Njohja e shkakut me Kur’an dhe Sunnet, ky grup ndahet në dy nëngrupe të tjera:

Kur teksti është i qartë dhe kur teksti nuk është krejtësisht i qartë.

Njohja e shkakut me anë të indikacioneve.

Njohja e shkakut me anë të konsensusit, p.sh. njohja e shkakut se pse i jepet përparësi në trashëgimi vëllait prej dy prindërve më shumë se vëllait prej njërit prind, konsensusi është se shkak i përparësisë është prejardhja prej dy prindërve.

Njohja e shkakut me anë të konkludimit, p.sh. alkooli është i ndaluar dhe merret për studim me të gjitha cilësitë dhe elementet që përmban, dhe njëri prej elementeve është shkak për tu ndaluar, p.sh. dehja, kurse në anën tjetër vërtetohet nga studimi se alkooli medicional nuk ndalohet për përdorim.

 

Llojet e analogji së

Llojet e analogjisë janë pesë:

Një lloj i analogjisë është kur në rastin e ri kërkon zgjidhje si degë, kurse është më i qartë në degë se sa në bazë, p.sh. me bazë ligjore është e ndaluar ofshama ndaj prindërve me “uf”, nëse bëjmë analogji me rrahjen e prindërve, shohim se rrahja e prindërve është një akt më i rëndë se ofshama.

Lloji tjetër i analogjisë është kur shkaku n ë degë është i njëjtë si në bazë, p.sh. djegia e pasurisë së jetimit dhe ngrënia e pasurisë së jetimit janë të njëjta ndalesa, dhe kur bëjmë krahasimin e normës vërejmë se që të dyja kanë shkakun e njëjtë, shkatërrimin e pasurisë.

Lloji i analogjisë është, kur shkaku në degë nuk është aq i qartë sa është edhe në bazë.

Lloji i analogjisë poashtu është kur analogjia njihet me anë të një teksti (Kur’an ose Sunnet) ose me anë të konkludimit, duke mos marrë parasysh fare logjikën, p.sh Profeti thotë: “Nuk lejohet të gjykojë gjykatësi kur ai është i hidhëruar”, në këtë rast për shembull ndodh e njëjta gjë edhe me urinë dhe etjen në rastin e gjykatësit, d.m.th. nuk lejohet të gjykojë gjykatësi kur është i uritur ose i etur. Në këtë rast sikur hidhërimi edhe uria apo etja janë shkaqe që ndikojnë psikikisht te njeriu.

Lloji i analogjisë kur është e domosdoshme të studiohet thellë njohja e shkakut, në këtë rast mund të marrim shembull, këmbimin e parave me arin në kamatë, etj.

 

Ndalesa e Analogjisë

Analogjia ndalohet në këtë çështje:

Në normat të cilat kanë të bëjnë me çështjet e adhurimit, ngase normat e adhurimit siç kemi thënë edhe më lartë se janë të gjitha të detajizuara dhe nuk ka nevojë për analogji

Analogji nuk bëhet nëse ekziston teksti i qartë në Kur’an dhe Sunnet, por analogjia vjen në konsideratë vetëm kur juristi nuk gjen ndonjë dispozitë për ndonjë çështje, dhe prej kushteve kryesore është të mos vijë në kundërshtim me burimet e më hershme, nëse vjen në kundërshtim me burime e lartë përmendura atëherë kjo analogji bëhet i pavlefshme. Njohja e shkaqeve në Islam është shkencë e veçantë e cila ka të bëjë me citatet e Kur’anit dhe Sunnetin-fjalët e Profetit.

 

Ixhmai-Konsensusi i J uristëve të Medinë dhe Kufës të hershëm

Konsensusi i juristëve të Medinës dhe të Kufës është poashtu një prej burimeve të së drejtë së Sheriatit. Të gjithë juristët janë të pajtimit se nëse një normë ka qenë e miratuar nga juristët e medinës dhe kufës nuk lejohet të kundërshtohet nga muslimanët, këtu bëhet fjalë për norma të cilat natyrisht kanë bazë ligjore në burimet e lartë përmendura. Arsyeja se pse ky konsensus konsiderohet si burim i së drejtës së Sheriatit është se profeti Muhammed ka jetuar një kohë të gjatë në atë vend, poashtu edhe shpallja-legjislacioni ka zbritur në këtë vend dhe juristët e medinës i kanë mësuar rregullat nga profeti. Kurse sa i përket konsensusit të juristëve të Kufës arsyeja është se pas përhapjes së Islamit në Irak, shumë prej shokëve të profetit kanë shkuar në këtë vend dhe ua kanë mësuar njerëzve fenë dhe jurisprudencën, të cilën gjë ata e kultivuan shumë.

 

 

Legjislacione hyjnore të mëparshme para legjislacionit të Kur’anit

 

Me këtë burim nënkuptohet me ato dispozita-norma të cilat i ka përcaktuar Zoti komuniteteve të mëparshme në librat e mëhershme të shpallura në origjinal tek profetët tjerë siç është: Tevrati-Tora, Zeburi-Psalmet, Inxhili-Ungjilli.

Këto legjislacione kanë dy lloj norma:

Norma të cilat nuk përmendën fare në dy burimet e së drejtës së Sheriatit (Kur’an dhe Sunnet), ky lloj legjislacioni nuk pranohet si burim dhe nuk aplikohet në të drejtën e Sheriati sipas mendimit të të gjithë Juristëve.

Norma të cilat përmendën në dy burimet e së drejtës së Sheriatit, ky lloj legjislacioni ndahet në dy nëngrupe:

Normat të cilat janë të abroguara nga e drejta e Sheriatit, p.sh. në të drejtën e hershme hebreje ka qenë e ndaluar gjuetia në ditën e shtunë, e drejta e Sheriatit e ka abroguar këtë ligj dhe e ka lejuar gjuetinë për muslimanët në ditën e shtunë dhe në ditët tjera, kjo normë (e së shtunës) nuk vlen në të drejtën e Sheriatit.

Normat e legjislacioneve të mëparshme të cilat i ka miratuar e drejta e Sheriatit, këto ligje merren si burim në të drejtën e Sheriatit por domosdo të ketë tekst në burimet e së drejtës së sheriatit, p.sh. agjërimi ka qenë obligim në legjislacionin e më hershëm, poashtu edhe në të drejtën e Sheriatit agjërimi është obligim, dhe ka tekst në të drejtën e Sheriatit.

Çdo lloj norme që ka qenë në legjislacionet e më hershme e që nuk janë të përmendura në Kur’an ose Sunnet, janë të pavlefshme dhe nuk vijnë në konsideratë në të drejtën e Sheriatit.

 

 

Preferencat e Rezonimit Juridik - Istihsani

 

Ky lloj burimi i së drejtës është kur të ndodh që juristit t’i parashtrohet zgjidhja e ndonjë çës htjeje, e në këtë rast juristi i jep përparësi llojit të katërt të analogjisë para llojit të pestë të analogjisë, ky lloj veprimi (dhënia e përparësisë) në të drejtën e sheriatit quhet Istihsan (preferencë e rezonimit Juridik). Duhet cekur se edhe ky burim i së drejtës së Sheriatit patjetër duhet të ketë mbështetje ligjore.

Ky burim i së dejtë së Sheriatit ndahet në 4 grupe

Preferenca e rezonimit i cili ka mbështetje në Kur’an ose Sunnet.

Preferenca e rezonimit i cili ka mbështetje në Konsensus.

Preferenca e rezonimit i cili ka mbështetje në Traditë (që do të cekët më poshtë).

Preferenca e rezonimit në lehtësimin e vështirësisë.

Preferenca e rezonimit duke u bazuar në interesin e përgjithshëm

Preferenca e rezonimit i cili ka mbështetje në analogjinë nr. 5 e cila kërkon të studiohet thellë.

 

 

Rezonimi Juridik i bazuar në gjendjen e më hershme për vazhdimësi - Istih’sabi

 

Ky lloj burimi ka të bëjë me normën e cila në fakt ka ekzistuar më herët, mirëpo dyshohet në mos ekzistimin e saj, dhe si e tillë gjykohet se ajo normë vazhdon deri sa nuk sillet dëshmia e kundërt. Poashtu edhe e kundërta, kur mendohet se diçka nuk ka ekzistuar më herët, por dyshohet se ekziston, kështu që vazhdohet të gjykohet se nuk ekziston derisa nuk dëshmohet e kundërta e saj.

Ky burim ndahet në tri lloje

•Rezonimi i cili dëshmon se norma e çdo gjëje në bazë është e lejuar për tu zbatuar përderisa nuk vjen ndonjë normë tjetër që e bën të ndaluar, dhe anasjelltas.

•Rezonimi i cili dëshmon për pafajësi juridike, p.sh. agjërimi i muajve të tjerë përveç muajit ramazan, personi nuk mund të agjëron dhe është i pafajshëm përderisa nuk dëshmohet ajo n ormë.

•Rezonimi për të cilin dëshmon logjika dhe e drejta e Sheriatit për vazhdueshmërinë dhe ekzistimin e asaj që ka qenë më herët, p.sh. një person ka marr abdest dhe pas pak dyshon në abdesin e tij, në këtë rast dëshmohet se ka abdest duke u bazuar në faktin se ka pasur abdes më herët.

 

 

Rezonimi Juridik i bazuar në Interes të përgjithshëm - Istislahi

 

Ky burim ka të bëjë me normat që janë në interes të përgjithshëm të njerëzve, të cilat u sjellin dobi atyre dhe i largojnë nga gjërat e dëmshme.

Rezonimi i interesit të përgjithshëm ndahet në gjashtë lloje:

Interesat vitale për njeriun dhe jetën e tij, siç janë: ruajtja e nderit, pasurisë, shëndetit, etj.

Interesat personale të një personi por në anën tjetër janë në dëm të shoqërisë, siç janë: kamata, droga, mos shkuarja në luftë kur shteti shpall luftë, ky është interes personal por është njëkohësisht është dëm i madh për shoqërinë dhe si të tillë e drejta e sheriatit e ndalon këtë interes personal,etj.

FONT>
Interesa të cilat sheriati nuk i ndalon por i ka lënë në heshtje, siç janë: caktimi i shumës së tatimit për mirëmbajtjen e buxhetit ushtarak, rregullat e trafikut, semaforët në rrugë, procedurat e ndryshme administrative etj, këto në një farë mënyre kanë të bëjnë me rregullat që i vendosin njerëzit në interes së shoqërisë, por me këto kushte:

Të jetë në pajtim me qëllimet e së drejtë së Sheriatit dhe kurrsesi të mos jetë në kundërshtim me të.

Të mos vendoset për ndonjë çështje e adhurimi në emër të këtij burimi, ngase siç kemi thënë edhe më herët, çdo tentativë në këtë drejtim është e papranuar, ngase kapitulli i adhurimeve ka përfunduar në kohën e Profetit.

Norma e vendosur në emër të interesit të përgjithshëm të jetë normë e argumentuar në mënyrë të qartë se nuk e kundërshton të drejtën e Sheriatit, e kurrsesi të mos vendoset sipas hamendjes.

Norma e vendosur të ketë dobinë më të madhe se sa dëmin, dhe kurrsesi nuk duhet të jetë dobia dhe dëmi i njëjtë, 50% me 50%.

Norma e vendosur të jetë në interes të shoqërisë e jo për qëllime dhe interes personal.

Norma të jetë e kategorisë e cila është në pajtim me logjikën e shëndoshë, në interes të shoqërisë muslimane dhe në pajtim me qëllimet e Sheriatit.

 

 

E drejta a zakonit-traditës - Urfi

 

Juristët muslimanë të drejtën e traditës e marrin si burim për shkak se muslimanët jetojnë në vende të ndryshme dhe traditat dallojnë nga një vend në vendin tjetër.

E drejta e tr aditës ndahet në dy lloje

Traditat që janë të mira të cilat nuk janë në kundërshtim me burimet e së drejtës së Sheriatit.

Traditat që janë në kundërshtim me të drejtën e Sheriatit.

E drejta e traditës poashtu për të qenë e ligjshme ndahet në katër grupe:

• Tradita e cila është e përhapur tek muslimanët dhe nuk e refuzon askush, p.sh. traditë është të shpenzohet në ditët e festave.

• Tradita e cila është e përhapur në ndonjë qytet apo në ndonjë fis, p.sh. traditat në mes qytetit të Gjilanit dhe Prishtinës me rastin e vdekjeve.

• Tradita që ka të bëjë me përdorimin e shprehjeve, siç ndodhë rasti në viset e Kosovës.

• Tradita e cila fillon t ë përhapet në një popull e që nuk ka ekzistuar më herët, por dalëngadalë bëhet e zakonshme.

 

Kushtet e traditës janë pesë:

◦ Tradita e cila është e njohur në një bashkësi ose vend, dhe të mos jetë në kundërshtim me ndonjë normë të Sheriatit.

◦ Tradita të jetë e njohur-pranuar nga e gjithë bashkësia ose vendi, dhe të gjithë të veprojnë sipas saj, ngase nëse nuk është e njohur si e tillë, në Sheriat nuk konsiderohet e ligjshme.

◦ Tradita të jetë e përdorur nga masa, sepse po qe se një traditë është përdorur më herët e tash jo, kjo traditë nuk konsiderohet e ligjshme.

◦ Tradita të mos kundërshtohet nga populli.

◦ Tradit a të jetë e njohur nga komuniteti muslimanë dhe të pranohet nga konsensusi i komunitetit muslimanë.

 

 

Preventiva ndaj të ndaluarës - Seddu Edh Dherai

 

Me preventivën në të drejtën e Sheriatit nënkuptohet, marrja e masave preventive për të ndaluar ndonjë gjë që të mos arrijë deri te ndalesa. Llojet e preventivës ndahen në 4 lloje:

Preventiva e cila ndërhynë në atë gjë e cila shpie deri tek e keqja ose dëmi i sigurt, p.sh. hapja e puseve prapa derës gjatë natës, pa vendosur shenja.

Preventiva e cila ndërhynë në atë vepë r e cila rrallë sjell dëm, p.sh. hapja e pusit në një vend ku rrallë kush kalon aty, në këtë rast norma përcaktohet sipas interesit të përgjithshëm, e jo sipas rasteve të rralla.

Preventiva e cila në shumicën e rasteve sjell dëm, e rrallë herë nuk sjell dëm, p.sh. shitja e rrushit atyre që prodhojnë alkool, shitja e armëve atyre që nuk janë në luftë, në shumicën e rasteve sjell dëm dhe rrallë herë ndodh që kjo (tregti) të mos sjell dëm.

Preventiva e cila gjithmonë sjell dëm, p.sh. ndërtimi i xhamisë në mbi varreza, etj.

Kategoritë e dispozitave në të drejtën e Sheriatit janë

Dispozitë e detyruar

Dispozitë e ndaluar

Dispozitë e lejuar

Dispozitë e preferuar

p>

Dispozitë e irrituar (urryer)

 

 

Qëllimet e sheriatit

 

Sheriati ka për qëllim arritjen e kufirit më të lartë të mirëqenies së njerëzve, prandaj ligjet e tij synojnë t'i sigurojnë, t'i mbrojnë dhe t'i kultivojnë interesat e tyre. Interesat e njeriut nuk kufizohen vetëm në qështjet e kësaj bote, por ato në Sheriat përfshjnë këtë botë, por edhe botën e ardhshme e cila është e amshuar; përfshin trupin material dhe shpirtin. Ligji islam – Sheriati, më tutje, synon një barazpeshë ndërmjet interesave të individit dhe atyre të shoqërisë, ndërmjet interesave të shtresave të posaqme të shoqërsisë dhe ndërmjet interesave të popullit në përgjithësi; ndërmjet interesave të kombeve në veçanti dhe atyre të njerëzimit në përgjithësi; ndërmjet interesave të gjeneratave të tanishme dhe interesave të gjeneratave të ardhme.

 

 

 

Shkencat e studimit të së drejtës së sheriatit

 

Fikhu (Jurisprudenca), është shkenca e cila studion normat dhe ligjet e Sheriatit që k anë të bëjnë me veprat shpirtërore dhe fizike të njerëzve. Pastaj kjo shkencë është marr dhe vazhdon të merret edhe me degët e veçanta dhe të përgjithshme të Jurisprudencës Islame, që atëherë kur fillojnë të ndahen shkencat Islame në disiplina të veçanta. - Usul El Fikhu (Bazat e Jurisprudencës Islame), është shkenca e cila merret me studimin e burimeve themelore të Sheriatit dhe mënyrën e nxjerrjes së ligjeve apo të dispozitave të bazuara në ato burime themelore të mirënjohura për nxjerrjen e normave të Sheriatit në mënyrë të hollësishme.

 

Largimi i dëmeve (der’ul-mefâsid)

Dëmi mund të ndodhë në jetën e kësaj bote (në dynja), ndërsa në botën tjetër ajo është humbje e shpëtimit nga dënimi i ferrit dhe humbje e shpërbëlimeve të mira të Zotit.
Sigurimi i interesave (xhelbul-mesâlih)

Sheriati ka për qëllim arritjen e kufirit më të lartë të mirëqenies së njerëzve, prandaj ligjet e tij synojnë t'i sigurojnë, t'i mbrojnë dhe t'i kultivojnë interesat e tyre. Interesat e njeriut nuk kufizohen vetëm në qështjet e kësaj bote, por ato në Sheriat përfshjnë këtë botë, por edhe botën e ardhshme e cila është e amshuar; përfshin trupin material dhe shpirtin. Ligji islam – Sheriati, më tutje, synon një barazpeshë ndërmjet interesave të individit dhe atyre të shoqërisë, ndërmjet interesave të shtresave të posaqme të shoqërsisë dhe ndërmjet interesave të popullit në përgjithësi; ndërmjet interesave të kombeve në veçanti dhe atyre të njerëzimit në përgjithësi; ndërmjet interesave të gjeneratave të tanishme dhe interesave të gjeneratave të ardhme.
Interesi të cilin Sheriati synon ta sigurojë mund të jetë njëra nga të ashtuquajturat “pesë nevojat e domosdoshme dhe qenësore (vitale)” (darûrijât), mund të jetë kërkesë ose nevojë (hâxheh), përmirësim (tahsîn, d.m.th. diçka që nuk është as domosdoshmëri e as nevojë, por që është pozitive për njeriun).
Domosdoshmëritë (ad-darûrijât) janë këto baza: ruajtja e Fesë, ruajtja e jetës, ruajtja e mendjes, ruajtja e nderit dhe ruajtja e pasurisë.

Prandaj ligjet përkitazi me luftën (xhihadin), me ritet e adhurimit (ibadetet), me dispozitat për heretikët, të gjitha këto janë vënë për ruajtjen e Fesë. Ligjet në lidhje me ndëshkimet, dëmshpërbëlimet etj. janë vënë për ta ruajtur jetën e njeriut. Ndalimi i konsumimit të alkoolit e ruan mendjen. Ndëshkimi për marëdhënie seksuale joligjore (zina), ligjet që kanë të bëjnë me kufizimin e shikimit, me vetmim etj. janë vënë për ta ruajtur pastërtinë dhe nderin. Ndëshkimi për vjedhje është vënë për ta ruajtur pasurinë, e kështu me radhë.
Nevojat ose kërkesat (el-h âxhijât) janë ato për të cilat dispozita e Sheriatit nuk shërbën për ta ruajtur një nga domodoshmëritë e lartëpërmendura, por që ka për qëllim masat mbrojtëse që pengojnë të dëmshmet (el-ihtijât) apo largimin e vështirësisë, si për shembull ndalimi i shitjes së alkoolit, që të pengohet apo vështirësohet arritja deri tek ai, apo për shembull kontratat e tregtisë etj.
Përmirësimet (et-tahsinât) janë ato që e ruajnë dinjitetin dhe nderin e njeriut. Për shembull mbrojtja e njeriut nga akuzat e rrejshme dhe fyerja. Fyerja, për shembull, nuk e kërcënon jetën e njeriut, e as nuk e privon një nevojë nga nevojat e tij, por ndalimi i saj e mbron njeriun nga gjërat që e poshtërojnë dhe e irritojnë atë.
Sheriati islam ka metodë të veçantë dhe të pashoqe në realizimin e këtyre dy qëllimeve, pra largimin e dëmeve dhe sigurimin e mbrojtjen e interesave të njerëzimit. Kjo metodë e veçantë e Islamit qëndron në rregullat apo parimet vijuese:

 

1. Dhënja përparësi largimit të dëmit para sigurimit apo mbrojtjes së interesave.
Ka qenë në interes te respektohen kufinjtë e Qabes ashtu siç i ka vënë ndërtuesi i saj, pejgamberi Ibrahim, dhe edhe pas tij të rindërtohet Qabeja mbi ato themele. Popujt e mëvonshëm gjatë rindërtimit të Qabes nga njëra anë devijuan nga ata kufinj origjinal dhe mbeti vetëm një shenjë që tregonte se Qabeja ka qenë deri tek ai themel, i cili u quajt Guri i Ismailit. Më vonë i dërguari i fundit i Zotit, Muhammmedi, ngurroi ta rrënojë Qaben për ta ngritur atë në ata kufinj origjinal nga frika që kishte se njerëzit do ta keqkuptonin qëllimin e tij dhe në zemrat e tyre do të mbetet diçka. Në Sahîhul-Buhâri qëndron se Aisha (All-llahu qoftë i kënaqur me të) ka thënë: ”E pyeta të Dërguarin e All-llahut për gurin (themelin) e Ismailit se a është pjesë e Qabes, apo jo. Pejgamberi u përgjigj pozitivisht. Pastaj e pyeta se përse njerëzit nuk e kanë futur brenda Qabes. Më tha: Popullit tënd u munguan mjetet gjatë rindërtimit të Qabes. E pyeta se përse atëherë e kanë bërë derën e saj aq të lartë. U përgjigj: Populli yt e bënë këtë që ta fusin në të kë të donë dhe ta ndalojnë të hyjë në të kë të donë. Dhe sikur të mos ishin akoma afër periudhës së injorancës dhe sikur të mos frikësohesha se do ta kundërshtojnë këtë gjë, do ta futja gurin e Ismailit brenda Qabes dhe do ta bëja derën e saj pë r toke.”
2. Pajtimi mes intereseve

Ka raste kur interesat e ndërsjella bien ndesh me njera tjetrën. Për shembull, në interes të gruas është që burri i saj të mos martohet edhe me një grua tjetër njëkohësisht, ndërsa në interes të burrit mund të jetë që ai të martojë një numër të pakufizuar të grave, sa të dojë ai vet, e edhe shoqëria mund të pajtohet me meshkujt në këtë qështje dhe për shkaqe të ndryshme t’i lejojë atij të martohet me sa më shumë gra. Vërehet se te të krishterët interesi i gruas në këtë qështje ka dominuar dhe e kanë ndaluar poligaminë (martesën me shumë gra). Kurse te çifutët (hebrenjtë) ka dominuar interesi i burrave dhe i kanë lejuar atij të martohet me një numër të pakufizuar të grave. Kurse Sheriati e ka lejuar poligaminë për burrat me një numër të kufizuar të grave me kusht që burri të jetë i drejt ndaj të gjitha grave të veta. Në këtë mënyrë Sheriati ka gjetur një barazpeshë mes interesave të burrit, të gruas dhe të shoqërisë, duke kënaqur interesat e secilt nga këta, duke mos i bërë padrejtësi asnjërit dhe duke mos i japur përparësi asnjërit në dëm të tjetrit.
3. Në rast se bien në ndesh dy a më shumë interese, kapërcehet interesi më i vogël, për hir të atij më të madh
Në interes dhe dobi të njeriut është ruajtja dhe mirëqenia e trupit të tij dhe poashtu në interes dhe dobi të tij është edhe ruajtja dhe mirëqenia e fesë së tij. Në situatën kur ndodh q ë muslimanët duhet të zgjedhin ose ruajtjen dhe mirëqenien e fesë së tyre ose jetën dhe trupin e tyre, muslimani e zgjedh luftën (xhihadin) dhe flijimin e jetës së vet vetëm për ta ruajtur dhe mbrojtur interesin dhe dobinë më të madhe, e cila është ruajtja e Fesë edhe poqëse e humb interesin më të vogël, i cili është ruajtja e jetës.
4. Zgjedhja i dëmit më të vogël për hir të largimit të dëmit më të madh
Zgjedhja e të keqes më të vogël në rast se detyrohesh patjetër ta zgjedhësh njërën nga të këqiat që të imponohen është parim dhe rregull e rëndësishme me anë të së cilës Sheriati i realizon qëllimet e veta. Shembull për këtë është kur dijetari i madh Ibën Tejmijje nga Damasku me rastin e invazionit barbar të tatarëve në ven det muslimane të Shamit pat ngritur zërin kundër atyre të cilët ndalonin tatarët nga konsumini i alkoolit, me arsye sepse ata kur ishin të këndellur dhe liroheshin nga dehja vrisnin, kryqëzonin, masakronin, rrëmbenin dhe dhunonin popullsinë e atjeshme.
                            

 

   &nbsp ;                        DALLIMET E SHERIATIT NGA SISTEMET TJERA

Sheriati islam dallohet nga sistemet dhe ligjet tjera, ngase ai është ligj hyjnor nga All-llahu i Madh. Nga ato dallime të tij po përmendim:
1. Ai është i plotë

Sheriati përmbam të githa ato rregulla, parime dhe teori që kërkon një ligj i plotë që t’i plotësojë nevojat e popujve në kohën tonë aktuale si dhe në të ardhmën e largët.
2. Lartësia

Kjo do të thotë se parimet dhe rregullat e tij gjithnjë janë të ngritura që ta ruaj nivelin e lartë të shoqërisë dhe t’i plotësojë nevojat e saj, pa marrë parasysh se sa ngritet niveli i shoqërisë në të gjitha dimensionet e jetës.
3. Përhershmëria

Tekstet burimore të Sheriatit islam veçohen me atë se ato nuk pranojnë ndryshim përkundër kalimit të viteve dhe shekujve. Megjithkëtë, ajo vazhdon të jetë ruajtëse dhe garancë e interesave të njerëzimit në të gjitha kohërat.

 

                                VEÇANTI TË PËRGJTHSHME TË SH ERIATIT  

1. Gjithpërfshirshmëria

Zoti thotë në Kur’an: “Ditën kur Ne do të ngremë nga çdo popull dëshmues kundër tyre dhe Ne do të sjellim ty (o Muhammed) si dëshmues kundër këtyre (njerëzve të kombit tënd). Dhe Ne ta kemi zbritur ty Librin (Ku r'anin) si shpjegues të gjithçkaje si dhe udhëheqës, mëshirë dhe sihariq për muslimanët (të nënshtruarit vullnetit të All-llahut).” (16:89)
Për këtë, dijetarët e Islamit thonë se Islami është sistem gjithpërfshirës i cili i kaplon të gjitha aspektet e jetës. Ai është shtet dhe atdhe, qeveri dhe popull, moral dhe fuqi, mëshirë dhe drejtësi, kulturë dhe ligj, shkencë dhe gjyq, materie dhe thesar, fitim dhe pasuri, luftë dhe thirrje (dave), ushtri dhe mendim si dhe besim i vërtetë dhe adhurim ritual.
2. Morali

N>
Mirësia në Sheriatin islam është moral i mirë, d.m.th. morali i mirë në të zë vend shumë të rëndësishëm. Ne Sahihun e Muslimit shënohet se Nevas ibën Sem’an El-Ensarijj tregon: E pyeta të Dërguarin e All-llahut (paqja e All-llahut qoftë mbi të) për mirësinë dhe mëkatin, dhe ai mu përgjigj: “Mirësia është morali i mirë. Kurse mëkati është ajo që zë vend në zemrën tënde dhe nuk do të dëshiroje që njerëzit ta zbulonin atë.”
3. Realiteti

Sheriati islam nuk kërkon nga njerëzit më shumë se sa ata mund të bëjnë. All-llahu i Madhërishëm thotë në Kur'an: “Njeriu nuk ngarkohet me më tepër se që mund të mbajë…” Sheriati islam është ligjësuar që t’i përshtatet njeriut ashtu siç është ai dhe ashtu siç All-llahu e ka krijuar atë me dy komponentet e tij: trupin tokësor dhe shpirtin qiellor, me ambiciet e tij të larta dhe me instinktet e tij shtazarake, me motivet e tij egoiste dhe me prirjet e tij altruiste, me faktorët rebelizuese dhe me nxitjet e tij për devotshmëri dhe nënshtrim, veti dhe vese të cilat vazhdimisht janë në konflikt në brendësinë e njeriut. Sheriati nuk kërkon nga njeriu atë të cilin njeriu nuk e posedon. All-llahu i Lavdëruar thotë: “ I pasuri le të shpenzojë sipas pasurisë së tij dhe ai, burimet e të cilit janë të kufizuara, le të shpenzojë sipas asaj që atij i ka dhënë All-llahu. All-llahu nuk rëndon kënd përmbi atë që Ai i ka dhënë atij. All-llahu do të sigurojë pas vështirësisë lehtësi.” (65:7)
Mu për këtë arsye, në Islam nuk ekziston institucioni i murgërisë. All-llahu thotë në Kur'an për të krishterët: “…Murgërinë ata vet e shpikën, kurse Ne nuk ua ligjësuam atë.” Tregon Enesi (një shok i Pejgamberit Muhammed) se një grup i shokëve të Pejgamberit (paqja e All-llahut qoftë mbi të) pyetën gratë e Pejgamberit për aktivitetin e tij kur është në shtëpinë e tij, larg syve të njerëzve. Kur kuptuan për punët dhe adhurimin e tij të shumtë që e bënte ai në shtëpi menduan: Ky është një pejgamber të cilit All-llahu ia ka falur gabimet e kaluara dhe të ardhsme dhe gjithë këtë adhurim po e bën! Po ne?!… Atëherë ne duhet të bëjmë edhe më shu më se kjo. Disa nga ata thanë: Unë nuk do të martohem fare. Disa thanë: Unë nuk do të ha mish. Disa thanë: Unë nuk do të flej mbi shtroja. Pejgamberi kur i dëgjoi këto filloi fjalimin e tij me lavdërim dhe falënderim të All-llahut dhe vazhdoi: “Pse disa njerëz thanë kështu e kështu?! Unë falem dhe flej, agjëroj, por ha dhe martohem. Kushdo që largohet nga mësimet dhe traditat e mija (sunneh), ai nuk është prej meje.”

                                                         SPAN>                                                   

                             &nbs p;                              

                                                 KRISHTËRIMI

div>
Me termin ‘krishterizëm' emërtohet doktrina fetare krishtere, me termin ‘krishterim' emërtohet bota krishtere, kurse besimtarët e kësaj feje quhen krishter (krishtere). Siç shihet, të gjitha këto fjalë kanë në rrënjë fjalën ‘krisht' që është emri i Krishtit, Jesu Krishtit (profetit Isa). Në gjuhët perëndimore përdoren emërtimet analoge kristian, kristianizëm, etj. me të njëjtën rrënjë.

Në qendër të krishterizmit është Jesui, Jesu Krishti. Lindja, vdekja dhe ringjallja e Jesuit[13] që pranohet si një zot shpëtues, përbëjnë bazën e doktrinës krishtere. Secila nga këto ngjarje përmban një kuptim të thellë e mistik. Në krishterizëm, besimi në hyjnitetin shpëtimtar të Jesu Krishtit, pagëzimi dhe mesha janë parime fundamentale. Përhapja e fesë është detyrë për çdo krishter.

Duke i mbajtur parasysh të gjitha këto, krishterizmin mund ta përkufizojmë kështu: “Krishterizmi është një fe shpëtimi me karakter përhapës dhe universal që ka në qendër Jesu Krishtin”.

 

Fraksionet ose drejtimet krishtere

Gjatë procesit të vet historik, krishterizmi është bërë skenë e shumë debateve të buruara nga çështje të besimit, adhurimit dhe praktikave të tjera fetare. Këto debate i kanë hapur rrugë lindjes së fraksioneve ose drejtimeve të ndryshme brenda botës kri shtere. Më kryesoret prej tyre janë fraksionet ose drejtimet katolike, ortodokse dhe protestane. Këto emërtohen si Kisha Katolike, Ortodokse, Protestane.

Drejtimi katolik. Pas përçarjes dhe ndarjes në shekullin XI, Kisha Romake u vetëquajt katolike që do të thotë universale. Kështu, u krijua drejtimi katolik. Ky drejtim që njeh për themelues të vetin apostullin Pjetër, ka pretenduar për epërsi ndaj kishave të tjera. Drejtimi katolik është më i madhi drejtim në botën krishtere; ai ka numrin më të madh të anëtarëve. Në krye të këtij drejtimi që ka një strukturë të centralizuar, ndodhet papa. Papa konsiderohet zëvendësi i kryeapustullit Pjetër, për rrjedhojë, i Jesuit . Njëkohësisht, papa është udhëheqësi i shtetit të shenjtë të Vatikanit. Veçoritë kryesore të drejtimit katolik janë këto:

  1. Papa është udhëheqësi më i lartë i drejtimit katolik, dmth. i Kishës Katolike. Ai është i pagabueshëm.

  2. Roma është qendra e katolicizmit dhe ka epërsi shpirtërore ndaj qendrave të kishave të tjera.

  3. Shpëtimi i përgjithshëm është i mundur vetëm duke u lidhur pas doktrinës katolike, sepse katolicizmi ndodhet nën udhëheqjen e Shpirtit të Shenjtë.

  4. Krahas Librit të Shenjtë[14], drejtimi katolik i jep rëndësi të madhe traditës së Kishës.

  5. Në drejtimin katolik besohet se Shpirti i Shenjtë e ka prejardhjen nga Ati dhe Biri bashkë.

  6. Në drejtimin katolik u jepet vlerë shën Marisë si nëna e perëndisë, Jesuit, dhe shenjtorë ve duke besuar në shenjtërinë dhe të drejtën e tyre për indulgjencë.

  7. Prifërinjtë dhe murgjit katolikë nuk martohen. Kurse anëtarët e tjerë të Kishës mund të martohen por s'mund të ndahen, me përjashtim të rastit kur bëhet fjalë për shkelje kurore.

  8. Shenja e kryqit bëhet nga e majta në të djathtë.

Drejtimi ortodoksPAN>. Ortodoks do të thotë bartës dhe ndjekës i besimit të drejtë, i doktrinës së drejtë. Pas ndarjes së Kishës në shekullin XI në atë të perëndimit dhe të lindjes dhe pasi Kisha Perëndimore u vetëquajt katolike, universale, Kisha Lindore me qendër në Kostandinopol (Stamboll) që ishte kryeqendra e Bizantit, u vetëquajt ortodokse, e besimit të drejtë. Qendra të tjera të rëndësishme të këtij drejtimi janë patriarkatet e Aleksandrisë, Antiokisë, dhe Jerusalemit. Veç këtyre janë edhe disa kisha autoqefale (autonome) ose gjysëm autoqefale. Si numër anëtarësh, Kisha Ortodokse përbën drejtimin e dytë të madh në botën krishtere pas drejtimit katolik. Dallimet kryesore të ortodoksizmit nga katolicizmi janë këto:

  1. Udhëheqësi shpirtëror i ortodoksizmit është patriku. Por patriku nuk është udhëheqësi i vetëm si papa.

  2. Ortodoksët besojnë se Shpirti i Shenjtë e ka prejardhjen vetëm nga Ati.

  3. Ortodoksët nuk e pranojnë se papa është i pagabueshëm.

  4. Ortodoksët pranojnë vetëm vendimet e shtatë koncileve të para.

  5. Ortodoksët u japin vlerë dhe rëndësi ikonave, potreteve dhe statujave të Jesuit, shën Marisë dhe shenjtorëve.

  6. Priftërinjtë ortodoksë mund të martohen.

  7. Kryqi ortodoks është me krahë horizontalë e vertikalë të barabartë.

 

 

E dre jta kanonike

E drejta kanonike, si pjesë e së drejtës së përgjithshme në feudalizëm, zë vend të rendësishëm në të gjitha shtetet e krishtera. Rëndësinë më të madhe e kishte në periudhën prej shek. XI deri në shek. XV.
E drejta kanonike (ius canonici, ius eclesiasticum) është e drejtë krishtare. Kjo është një tërësi e normave juridike të nxjerra nga kasha e krishterë (katolike dhe ortodokse) për rregullimin e marrëdhënieve përbrenda kishës (siç janë organizimi i kishës , rendi hierarkik, marrëdhëniet ndërmjet klerikëve, marrëdhëniet ndërmjet klerikëve dhe personave të tjerë që i takonin kishës, inkriminimi i veprave penale kundër kishës dhe religjionit si dhe parashikimi dhe mën yra e zbatimit të dënimeve kishtare e të ngjashme) si dhe për rregullimin e disa lëmenjve juridikë që pjesërisht ose tërësisht binin në juridiksion të kishës si, bie fjala, çështjet martesore, familjare, trashëgimtare si dhe çështjet civile-juridike lidhur me personat e kishës dhe personave që jetonin në to.
Në mesjetë pushteti shtetërorë mbështetej në ideologjinë e krishterë, sipas të cilës shteti është një kreatyrë e perëndisë. Sundimtari s’është gjë tjetër veçse mëkëmbës i perëndisë i cili duhet t’i zbatojë porosityë e tij e të ngjashme. Nga kjo shumë shtete të Evropës Perëndimore dge Qendrore e pranonin sovranitetin e papës (konsideroheshin shtete vasale), ndërsa papët, përveç pushtetit shpirtërorë, pretendonin edhe pushtetin laik shtetërorë. Papa bënte përpjekje dhe pjesërisht ia arrinte që t’i rrezikonte perandorët gjermanë që pretendon in ta kishin pushtetin më të lartë, ndërsa më vonë hyri në armiqësi edhe me mbretërit e Francës dhe të Anglisë që synonin të krijonin sovranitetin e tyre nacional.
Pikëpamjet dhe tendencat e dominimit të kishës mbi shtetin apo të shtetit mbi kishën kanë shërbyer si shkak i grindjeve dhe përçarjeve të kishave. Më në fund, më 1054, u shkaktua edhe ndarja definitive e kishës: në atë Lindore (greko – ortodokse) dhe në atë Perëndimore (romako – katolike).

Në Lindje u ruajt tradita e cezaropapizmit, që do të thotë se perandori ndërhynte në çështjet kishtare si bie fjala kryesonte sinodhin (kuvendin e kishës) dhe i vërtetonte vend imet e tij, me konstitucione rregullonte materien që rregullohet me të drejtën kanonike, madje edhe ndërhynte në çështjet e komentimit të dogmës fetare.
Ndërsa në Perëndim kasha kishte përballë një shtet gjysmë barbar dhe të imtësuar, pa traditë dhe pa inteligjenci autoktone. Kisha kishte përparësi ndaj këtij shteti dhe pushteti, i shërbente si model i organizimit me përkufizime të qarta juridike, me klerikë të arsimuar, për të cilët shteti kishte shumë nevojë, ishte me plot traditë dhe përvojë për organizimin e administrates. Duke i pasur parasysh të gjitha këto rrethana historike, mind të konkludohet se në Perëndim kisha I imponohej shtetit dhe se ky ngeli në njëfarë vartësie nga kisha.
Nga kjo që u tha më sipër mund të përfundohet se kisha e krishterë dhe shteti, qoftë në Perëndim apo në Lindje, në periudhën e feudalizmit kanë qenë të pandashme, të lidhura ngushtë njëra me tjetrën, plotësoheshin dhe ndihmoheshin reciprokisht.
Krahas të drejtës kanonike ekzistojnë edhe të drejtat partikulare kishtare, p.sh., siç janë: e drejta kishtare provinciale, argjipeshkvore, ipeshkvore e të ngjashme, varësisht nga instanca.[15]

 

 

Burimet e së drejtës kanonike

 

Ndarja më e rë ndësishme e burimeve të së drejtës kanonike që bëhet sot në doktrinën kishtare është ajo që bëhet sipas karakterit të brendshëm dhe autoriteti që I nxjerr këto burime, e kjo pikërisht është ndarja në
1 . Burime themelore të përgjithshme, që kanë vlerë për të gjitha kishat e krishtera, të cilat ndryshe quhen edhe burime kanonike dhe në
2 .  Burime të veçanta, vlejnë vetëm për njërën nga kishat e krishtera.[16]

 

 

 

 

 

 

Burimet themelore ose të përgjithshme të së drejtës kanonike

Burimet themelore ose të përgjithshme të së drejtës kanonike janë: 1. Shkrimi i Shenjtë, 2. Tradita apostolike dhe k ishtare, 3. Legjislacioni kishtar  dhe 4. E drejta zakonore.

1. Shkrimi i Shenjtë ose Bibla është burimi themelor i fesë së krishterë, por njëherësh edhe i drejtës kanonike. Sipas besimit të krishterë, Bibla është Shpallja e Perëndisë, që përbëhet nga Besëlidhja e Vjetër dhe Besëlidhja e Re. beslidhja e Vjetër, tekstet e së cilës datojnë që nga shekulli VIII p.e. së re e deri në paraqitjen e Krishtit, është pjesërisht burim i së drejtës kanonike, e në veçanti parimet më të larta mo rale të saj, por vetëm ato të cilat kisha shprehimisht i ka akseptuar. Besëlidhja e Re, tekstet e së cilës datojnë që nga Krishti, është e një rëndësie të veçantë dhe në tërësi paraqet burimin themelor të së drejtës kanonike. Kisha lindore ortodokse përdor përkthimin e autorizuar të Besëlidhjers së Vjetër të quajtur septuanginta[17] dhe tekstin original në greqishte të Besëlidhjes së Re. Ndërkaq kisha perëndimore romako – katolike përdor përkthimin e autorizuar në latinishte të Biblës të quajtur Vulgata.[18]

2. Tradita apostolike dhe kishtare. Me termin traditë (traditio) nuk duhet kuptuar vetëm formën e jashtme të transmetimit të normave gjatë shekujve, por mënyrën trashëguese të ruajtjes në kishë të parimeve themelore të mësimit dhe rregullimit të jetës së krishterë nga ana e brendshme dhe e jashtme e saj. Kështu, p.sh., apostulli Pjetri u jep udhëzime anëtarëve të kishës që ta ruajnë dhe ta mbajnë mend  gjithë atë që ua kishte përcjellë edhe gojarisht edhe me shkrim.[19] Apostujt me fjalët e tyre të gjallë ose me shembujt e tyre personale gjatë punës dhe veprimeve të tyre themeluese krijuan rregulla ose norma që njihen si Tradita Klerikale.

3. Legjislacioni si burim i së drejtës. Ndër burimet e rendësishme të përgjithshme të së drejtës kanonike është edhe legjislacioni, i cimi, pa dyshim, është edhe burimi më i pasur i saj. Organi nëpërmjet të të cilit kisha e shpreh vullnetin e v et legjislativ është Kuvendi i Përgjithshëm. Që nga shekulli IV e deri në shekullin IX janë mbajtur disa kuvende të mëdha kishtare, në të cilat janë shqyrtuar shumë çështje të ndryshme që kryesisht kanë të bëjnë me administratën kishtare dhe me disiplinën. Normat të cilat janë nxjerrë në këto kuvende fituan karakter të përgjithshëm, fituan fuqinë e detyrueshme të ligjit pozitiv për të gjithë anëtarët e kishës. Pushteti shtetërorë, prej se u bë i krishterë, i pranoi dhe nga ana e vet i vërtetoi normat e nxjerra nga kisha, duke ua dhënë atyre autoritetin e ligjeve shtetërorë. Gjatë gjashtë shekujve gradualisht u krijua kodeksi themelor kishtar dhe në Kuvendin e Madh të Trulit (692), pastaj në Kuvendin VII të Përgjithshëm Kishtar (787), u proklamua përbërja e plotë e tij dhe u përcaktua vlera kanonike e monumenteve të ndryshme të legjislacionit kishtar, të cilat ishin krijuar gjatë kësaj p eriudhe, që me të drejtë quhet periudha kuvendore.
Paralelisht me legjislacionin kishtar, si burim i së drejtës kanonike shërben edhe legjislacioni shtetërorë ose laik (qytetarë).  Legjislacioni shtetërorë kishës i shërben si burim i jashtëm i së drejtës së saj.

 

4. E drejta zakonore si burim i së drejtës kishtare. Zakoni patjetër duhet t’i plotësojë kushtet që të jetë i pranuar si burim i së drejtës kishtare: duhet patjetër të jetë në pajtueshmëri me frymën dhe thelbin e të tërë kishës dhe institucionit që ka të b ëjp me të dhe duhet patjetër të pranohet se ai ekziston një kohë të gjatë.

 

 

Burimet e veçanta të së drejtës kanonike të kishës romako – katolike

 

Kisha katolike, përveç burim eve të përgjithshme të së drejtës kanonike, zbaton edhe vendimet dhe urdhëresat (dekretaliet) e papëve të Romës si dhe vendimet e kuvendeve të përgjithshme kishtare të kishës katolike (e për krahina – vendimet e kuvendeve krahinore kishtare). Ndërsa si burim plotësues i të drejtës kanonike pjesërisht shërben edhe e drejta romake, sepse e drejta kanonike që nga fillimi edhe është formuar nën ndikimin e të drejtës romake. Në këtë periudhë bëhej receptimi i të drejtës romake, gjë që ka qenë edhe një arsye më tepër për zbatimin e të drejtës romake si burim plotësues.
Burimet kanë qenë të shumta dhe të nduardurshme përnga forma (lloji i tyre), koha e nxjerrjes dhe e materies që rregullohej me to. Kanë qenë të shkapërderdhura dhe të pa sistematizuara, gjë që për organet kishtare paraqiste vështirësi serioze për zbatimin e tyre. Për këtë arsye edhe paraqitet n evoja e kodifikimit të së drejtës kishtare. (Këtu ko të bëhet fjalë vetëm për disa burime më të rëndësishme dhe më të njohura).
Dekreti i Gracianit (Decretum Graciani) është një përmbledhje private e përpiluar në vitin 1150 në Bolonjë, nga një murg i quajtur Graciani. Me të drejtë mund të thuhet se me këtë vepër fillon përpunimi dhe studimi shkencor i të drejtës kishtare. Graciani bën përpjekje për krijimin e sistemit të së drejtës kishtare, duke e parashtruar atë në 16 kapituj nga të gjitha burimet duke përmbajtur më së shumti kanone. Ai këtë përmbledhje e quajti Concordia discordantium canonum (Harmonia e kanoneve të disharmonuara). Ndonëse kjo ka qenë përmbledhje private, megjithatë, u pranua nga kisha dhe u zbatua s i të ishte kodifikim zyrtarë.
Gregoriana ose Sexta është një kodifikim ose përmbledhje zyrtare, të cilën në vitin 1234 e përpiloi papa Gërguri (ngas edhe e mori emrin) në bazë të pesë përmbledhjeve të mëparshme, ndërmjet të cilave kishte edhe përmbajtje kundërthënëse. Kjo përmbledhje dhe Dekreti i  Gracianit duhej të ishin burime të vetme  dhe zyrtare të së drejtës kanonike. Kjo përmbledhje u quajt edhe Sexta në kuptimin e librit të VI.
Liber Sexta është përmbledhje zyrtare të cilën papa Bonafacie VIII e pëepiloi në vitin 1298, që duhet të ishte vazhdim i Gregorianës. Kjo u krijua për arsye se kah fundi i shekullit XIII papët aq shumë nxirrnin dekretalie dhe norma të tjera saqë ishte e pamundur që të gjitha këto të vëhen në përmbledhjet ekzistuese, andaj edhe u përpilua Liber Sextus. Mund të përmendim edhe Clementina ose Liber Septimus (Libri i Shtatë) e cila i shkruajt nga papa Klementi V, më 1317, që konsiiderohet gjithashtu një ndër përmbledhjet më të rendësishme të krishterëve katolikë.
Nga ambiciet e kishës që të dominojë në çështjet politike dhe juridike paraqitet kriza e ideologjisë, e cila u thellu a edhe më tepër me paraqitjen e doctrines antipapiste përbrenda vetë kishës. Si rezultat i kësaj krize dy-tre shekullore, u krijua protestanizmi. Për këto arsye kisha, pas Klementinës, për 250 vjet nuk nxjerr më asnjë përmbledhje zyrtare, bile në këtë periudhë nuk kishte as ndonjë përmbledhje serioze private.
Corpus iuris canonici quhet vepra kodifikatore e të drejtës kanonike që u kodifikua në shekullin XVI. Që nga shekulli XVI termi corpus iuris canonici, në kuptimin teknik-juridik nënkuptonte të gjitha përmbledhjet e pranuara të së drejtës kanonike. Kjo vepër kodifikatore përmban edhe katër përmbledhjet e lartpërmendura. Me fjalë të tjera, Corpus iuris canonici përmban të drejtën e përgjithshme kanonike që nga shekulli XII e deri në shekullin XVI. Botimi komplet, prej gjashtë pjesëve (aq sa përmbante), së pari u botua në Paris në vitin 1500, andaj ky vit edhe konsiderohet si viti i krijimit të Corpus iuris canonici-t, ndonëse ky term ende nuk ishte zyrtarisht i pranuar nga kisha.
Codex iuris canonici është përmbledhja ose kodi (kodeksi) zyrtarë i të drejtës kanonike në kishën katolike. U përpilua dhe u botua në vitin 1917, kurse me dekret të papës hyri në fuqi në pranverën e vitit 1918. Kodeksi, për ndryshim nga të gjitha përmbledhjet e mëparshme të së drejtës kanonike, është i liruar nga normat me karakter religjioz ose moral, por përmban vetëm norma me karakter juridik. Me fjelë të tjera, përmban norma me të cilat rregullohen të ashtuquajturat raporte të jashtme të besimtarëve dhe të kishës. Në këtë kodeks është përfshirë e tërë e drejta kanonike e mëparshme, duke e përshtatur kohës së botimit. Ky kodeks edhe sot është në përdorim zyrtarë.[20]

 

 

 

 

 

 

                        &nbsp ;         Literatura e shfrytëzuar :

 

 

 

1. Kur’an : (Ali Imran: 19), (3:67), (2:22), (Nisa: 116), (sure Ihlas), (Muminun: 1-2), (Haxhxh: 77), (Hud: 114), (En-Nisa: 104).

 

2.  Hilmi Ismaili & Fatmir Sejdiu - Historia e shtetit dhe e së drejtës I,

Prishtinë,2002.

 
3.  Revista “Vepra”  Shkup, nr. 87, fq. 25.

 

4.  www.kurani dhe shkenca bashkëkohore.com/fq. 37 

 

                                     5."http://sq.wikipedia.org/wiki/Obligimet%2C_lejimet_dhe_ndalimet_sipas_  

 

   
6.  www.google.com/feja islame/gazeta start

   

 

7.  Rahmetull-llah El-Hindi - Triumfi i së vërtetës (Hebreizmi-Krishterizmi-Islami), Shkup, 1998, fq. 116 – 117.

 

8. Zwegert & Kotz - Njohuri për të drejtën e krahasuar (Parimet themelore), bot. Republika e Shqipërisë, fq. 421 – 422.

 


[1] “Feja e pranueshme te All-llahu është Islami” (Ali Imran: 19)
[2] Fjala "Musliman" i referohet atij qe i nenshtrohet urdhrave te Zotit. Kjo behet duke deklaruar "La ilahe il-lallah, Muhamed resulullah.  (Nuk ka zot tjeter perveç Allahut, dhe Muhamedi eshte i Derguari i Tij)". Pra çdo njeri qe me deshire i nenshtrohet vullnetit te Zotit eshte Musliman. Kjo eshte arsyeja qe gjithe profetet qe kane ardhur para Muhamedit (as) konsiderohen Muslimane. Keshtu per Ibrahimin, profetin e derguar para Musait dhe Jezusit/Isait, ne Kur'an thuhet: "Ibrahimi nuk ka qenë as jehudi, as i krishterë, por ai ishte Musliman..." (Kur'an, 3:67) sepse ai iu nenshtrua urdhrit te Zotit.
[3] “Është e sigurt se kanë shpëtuar besimtarët: ata të cilët janë të përulur dhe janë të kujdesshëm gjatë faljes së namazit.” (Muminun: 1-2);  pastaj “Dhe fale namazin në dy skajet e ditës, e edhe në orët e afërta (me ditën) të natës. S’ka dyshim se veprat e mira i shlyejnë ato të këqijat. Kjo është një këshillë për ata që pranojnë këshillat.” (Hud: 114), pastaj “O ju që besuat, falni namazin me ruku e sexhde dhe vetëm Zotin tuaj adhuroni. Bëni punë të mira (të dobishme), se do të gjeni shpëtim”. (Haxhxh: 77).
[4] (Medh-heb-i, sh. Et, është një termë i formuar nga folja e gjuhës arabe dhehebe – shkoi, eci; e për të ecur duhet sipërfaqja ku duhet të shkelësh, duhet një object konkret, dhe termi medh-heb do të thotë rruga së cilës ecet, dik ush shkon asajë sipërfaqje të trasuar si një shteg kah mund të kalohet. Trualli i medh-hebit, siç po shihet, është Kur’ani dhe tradita e Muhammedit a.s.
Kjo fjalë në disiplinën e së drejtës islamë, në sheriat, ka marrë vlera të reja konkrete dhe do të thotë : sjellje; mendim, konceptim; drejtim; shkollë. Sipas mendimit tim, për qasjen konkrete termi medh-heb, më së drejti dhe më korrekt ëhtë të përdoret shkollë juridike islame. Këta katër shkola juridike islame( medh-hebe: Hanefij, Malikij, Shafi’ij dhe Hanbelij) të cilat janë të pranuara si interpretues autentik dhe korrekte të normave islame janë formuar dhe janë licencuar në një periudhë jo fortlarg kohës pas vdekjes së pejgamberit a.s. dhe sahabeve të tij. Autoritet e tyre kanë jetu ar pothuaj se në të njëjtën kohë dhe shumë çeshtje i kanë trajtuar duke konsultuar dhe marrë në konsideratë mendimet e njëri tjetrit, sepse kanë jetuar në hapsirën ku është shpallur Kur’ani dhe ku e kishte kaluar jetën Muhammedi a.s.Mund të thuhet se ata mendimtarë mbi mendimet e të cilëve janë ngritur këta katër shkolla juridike – islame (për numrin e tyre pse janë katër, këtu nuk e shohim të arsyeshme të lëshohemi më thellë) e kanë ndier shumë më afër frymën e veprimeve dhe interpretimeve të sahabëve, e për mes tyre edhe atmosferën e periudhës së Muhammedit a.s. Këta i kanë trajtuar me devotshmëri dhe korrektësi vënien në praktikë, në rrethana e kohë të caktuara, veprimet e ndryshme islame si namazin, agjërimin, pastërtinë, kurorën, trashëgimin, raportet tjera ndërnjërëzore etj. Duke i mbështetur të gjtha në burime të dorës së parë.

 

[5] Ebu Hanifi, me insistimet e tij për teorizimin juridik, u bë juristi i parë dhe më me influence në botën islame. Ky mësimet e veta i përhapte me anë të ligjeratave gojore, por kishte shkruar edhe librin mbi mendimin juridik (“Kitabu-re’j”).
[6] Zwegert & Kotz Njohuri për të drejtën e krahasuar (Parimet themelore), Rep. e Shqipërisë, 1994, fq. 421

[7] Zwegert & Kotz Njohuri për të drejtën e krahasuar (Parimet themelore), Rep. e Shqipërisë, 1994, fq.422
[8] Po aty, fq. 422.
[9] Njohuritë teologjiko-juridike të Imamit Malik ibni Enes kanë qenë të njohura në tërë botën islame dhe ka qenë i respektuar si njohës i mirë i hadithit. Vepra e tij për Hadithin, e quajtur Muvetta, ka qenë shumë e çmuar.
[10] Zwegert & Kotz Njohuri për të drejtën e krahasuar (Parimet themelore), Rep. e Shqipërisë, 1994, fq.422
[11] Sistemi juridik i Sheriatit është një sistem i vaçantë, një sistemi siu generic. Për njohjen e tij të tërësishme duhet shkollim i vacantë fetar – juridik, andaj këtu do të bëhet fjalë në më nyrë të përgjithësuar, në vija të shkurtëra, vetëm për burimet, shkollat dhe për disa nocione dhe parime themelore.  Hilmi Ismaili & Fatmir Sejdiu, Historia e shtetit dhe e së drejtës I,  Prishtinë, 2002  fq.212.
[12] Juristët me pedanteri kanë konstatuar se prej të gjitha ajeteve, vetëm 550 prej tyre kanë përmbajtje juridike, me të cilat rregulohen marrëdhëniet martesore, familjare, trashëgimore, pronësore – juridike dhe marrëdhënie të tjera civile – juridike; çështjet penale dhe procedurale, çështjet nga e drejta e luftës ose të drejtës ndërkombëtare publike, çështjet e rregullimit shtetëror apo edhe të formës së qeverisjes e të ngjashme. Mirëpo, këtu duhet theksuar se pjesa më e madhe e ajeteve kuranore, edhe kur kanë përmbajtje juridike, nuk janë të formuluara në formën e urdhëresave- - leges, si ligje shtetërore, por në formën e rregullave udhëzuese ose këshilluese, më tepër me karakter moral sesa juridik.   &nbsp ;   Po aty, fq. 213
[13] Ne e dimë të gjithë se të krishterët e fshehën të vërtetën për Isain a.s. (Jezusin), duke shpifur për atë gjithçka, derisa arritën ta quajnë edhe biri i Zotit, si dhe shumë shpifje të tjera pas përfundimit të misionit profetik të Isait a.s. pasi ne kemi shumë dëshmi dhe argumente të qarta për misionin e Isait a.s. edhe atë, përpos tregimeve në Kur’an, ne mund të cekim edhe disa shkrime Biblike si p.sh. bibla thotë: “Dhe ja, iu afrua dikush dhe it ha: Mësues i mire, çfarë të mire duhet të bëj që të kemë jetë të përjetshme?”. Dhe ai tha: “Pse më quan të mire? Askush nuk është i mire, përveç një të vetmi:Perëndia. Tani në qoftë se ti do të hysh në jetë, zbato urdhërimet”. (Mateu 19:16-17); kurse sa i përket dëshmisë se Isai (Jezusi) është falur dhe ka ra në sexhde gjithashtu mund të cekim “Por ai tërhiqej në vende të vetmuara dhe lutej”, “Jezusi po lutej në vetmi”. “… dhe ra në gjunj dhe lutej”, “… shkoi në mal për t’u lutur dhe kaloi natën duke iu luturf Perëndisë” (Lluka 5:16/  9:18/  22:41/  6:12); “Dhe, si shkoi pak përpara, ra me fytyrë për tokë dhe lutej”. (Mateu 26:39); “Dhe, si shkoi pak përpara, ra përbys përtokë dhe lutej”.  Marku 14:35)
Rev. “Vepra” nr.87, Shkup, fq. 25
[14] Sot e dinë të gjithë se Bibla e vërtetë nuk ekziston, dhe se kjo që është aktuale në ditët tona është e shkruar nga dora e njeriut. Shumë të krishterë sot deklarojnë se informacionet mbi tregimet e popujve mëparshëm që ceken në Kur’an, janë huazuar nga Bibla.(Autori).  Ekzistojnë ndryshime të rëndësishme ndërmjet tregimeve Kur'anore dhe Biblike. Disa nga ato i ikin çdo shqyrtimi kritik, meqë nuk ekzistojnë të dhëna objektive. Por kur kemi mundësi t'i verifikojmë dëshmitë e Sh krimeve me ndihmën e të dhënave të sigurta, atëherë - sa i përket Përmbytjes në kohë dhe hapësirë - provohet qartë mospërputhja e tregimit Biblik me kontributet e njohurive bashkëkohore përkundër kësaj, tregimi Kur'anor është i liruar nga çdo element që e shkakton kritikën objektive. A thua njerëzit ndërmjet epokës së tregimit Biblik dhe epokës së tregimit Kur'anor kanë marrë informacione të cilat do të mund të hidhnin sado pak dritë në një ngjarje të tillë? Pa dyshim jo, sepse, prej Besëlidhjes së Vjetër deri të Kur'ani, i vetmi dokumentacion që njerëzit e kanë pasur mbi këtë ngjarje të lashtë ka qenë vetë Bibla. Nëse faktorët njerëzore nuk mund t'i shpjegojnë ndryshimet që janë bërë në tregime në pikëpamje të përshtatjes me njohuritë bashkëkohore, duhet pranuar një shpjegim tjetër: Shpallja  e cila ka ardhur pas asaj që e përmban Bibla.           &nb sp;        www. Kurani dhe shkenca bashkëkohore.com /fq. 37

 

[15] Hilmi Ismaili & Fatmir Sejdiu Historia e shtetit dhe e së drejtës I, Prishtinë, 2002, fq. 184 – 185.
[16] Burimet e së drejtës kanonike mund të klasifikohen në disa mënyra dhe sipas disa kritereve: në burimet materiale dhe në burimet formale. Me burime materiale (fonts iuris essendi) kuptojmë faktorin ose forcën e cila objektivisht e krijon normën juridike. Faktorët që e krijojnë normën juridike, zakonisht, janë të brendshëm, andaj këto quhen edhe burime të brendshme. Burimet materiale janë tëv shumtadhe të ndryshme dhe kryesisht klasifikohen në burime të shkruara dhe në burime të pashkruara. Me burime formale (fonts iuris cognoscenti) kuptojmë monumentet dhe përmbledhjet legjislative nga të cilat fitohen njohuritë për normat juridike. Këto ndryshe mund të quhen edhe burimet për njohuritë e së drejtës kanonike ose edhe burimet e jashtme. Dallojmë edhe burime historike dhe burimet praktike ose positive. Historike janë ato të cilat dikur kanë pasur vlerë të burimeve positive, kurse ta shti kanë vetëm vlerë shkencore, ndërsa burimet praktike janë ato të cilat në vete përmbajnë të drejtën positive të kishës përkatëse. Po aty, fq. 186
[17] Sep tuanginta vjen nga fjala latine që do të thotë shtatëdhjetë. Sipas traditës, sundimtari helenist Plotomeu II (shekulli III p.e. së re) duke dëshiruar të njihet me tekstin e Besëlidhjes së Vjetër, i urdhëroi shtatëdhjetë dijetarët që ata ta përkthejnë në greqishte. Të shtatëdhjetë dijetarët punuan ndaras. Por kur e kryen punën ata i krahasuan tekster e tyre të përkthyera të cilat u përputhën fjalë për fjalë.
[18] Përkthimin e Biblës në latinishte e bëri shenjtori Jeronim (340 – 420). Besëlidhjen e Vjetër e përktheu nga hebraishtja, ndërsa Besëlidhjen e Re – nga greqishtja. Ky përkthim u quajt “Vulgata” (Vilgatus) sepse u shkrua me një gjuhë të përditshme popullore e jo me gjuhë letrare. Jeronimi ka qenë me origjinë ilire, i lindur në Stridon në kufirin e provinces së Panonisë me Dalmacinë. Ky ishte njeriu më i ditur i kohës në Perandorinë Romake. Po aty, fq. 186.
[19]Krishterët, me gjithë gjendjen e tyre të begatshme dhe përhapjen e diturive në vendet e tyre, në tërë Evropën nuk gjenden dhjetë persona që e dinë Ungjillin apo Dhjatën e Vjetër përmendësh. Nuk ka dyshim se shumica e popullit e dinë injorancën e asaj klerie, por megjithatë ata i nënshtrihen udhëzimeve të tyre, në vend se t’i lexojnë librat e dobishëm të cilët do t’i udhëzonin. Rahmetull-llah El-Hindi Triumfi i së vërtetës(Hebreizmi-Krishterizmi-Islami), Shkup, 1998, fq. 116 – 117.
[20] Po aty, fq. 192 – 193.

Moody friends. Drama queens. Your life? Nope! - their life, your story.
Play Sims Stories at Yahoo! Games. __._,_.___


SPONSORED LINKS
Tek Albanian

Your email settings: Individual Email|Traditional
Change settings via the Web (Yahoo! ID required)
Change settings via email: Switch delivery to Daily Digest | Switch to Fully Featured
Visit Your Group | Yahoo! Groups Terms of Use | Unsubscribe

__,_._,___

Gmane